mercredi, mars 10, 2004
بعضی ها، صبح با زنگ ساعت از خواب بیدار می شوند، من با کامپیوتر و قهوه. صبح ها نه سحرخیزم و نه کامروا و این ضرب المثل معروف ایرانی را با خود تکرار می کنم: "کار امروز را به فردا نینداز!"
تا از خواب بیدار شدم یک راست می روم به سراغ کامپیوتر و دکمه اش را می زنم و تا کامپیوتر روشن شود قهوه و آب را در قهوه جوش می ریزم و باز تا قهوه درست شود ناشتا می روم و داروهایم را می خورم. پیش از این، وقتی بیدار می شدم، نیم ساعت به مدیتیشن اختصاص داشت، ولی از پارسال، ناچار شدم پس از سالها مدیتیشن را قطع کنم. مدیتیشن صبحانه ای برای مغزم بود و به آن نیرو و تمرکز می داد ولی به دلیل سرگیجه های شدید ناچار شدم این ورزش و تغذیه ذهن را کنار بگذارم. حالا مغزم از دیدن نقاشی و یا با شنیدن موسیقی کلاسیک تغذیه می کند. پریروز نمایشگاه تابلوهای پیر بونار را دیدم. مغزم دلی از عزا درآورد و چشمانم، چشمانم به ضیافت رنگ و زندگی رفت. دیشب تئاتر بودم، روحم از اعماق وجودش به حماقت و بلاهت جانور غریبی به نام انسان خندید. روح نویسنده به غذا و تنفس بسیار محتاج است تا بتواند کار کشنده ای مثل نوشتن را ادامه بدهد. نویسندگی با نویسایی فرق دارد. هر کس که می نویسد نویسنده نیست، این را من نمی گویم یلکه رولان بارت می گوید. عمل نوشتن لایه های گوناگون دارد و هر چه بیشتر به نوشتن بپردازیم بایست به مغز خوراک بیشتری بدهیم. نویسندگی برای من تمام وقت است. با بیداری شروع می شود و با خواب تمام. گاهی هم توی خواب به داستانهایم فکر می کنم و گاهی هم خوابهایم را می نویسم.
شروع این است: صبح رادیو را روشن می کنم، پنجره را باز می کنم و بعد پشت کامپیوتر می نشینم و اول نگاهی به پیامهای رسیده و سری به این طرف و آن طرف و دیدن خبرهای مهم و بعد دیگر خواندن و نوشتن؛ خواندن مطالب جالب و نوشتن کارهایی که در دست دارم. صبحانه را که همان قهوه باشد با چند تکه نان خشک و یا تست شده پای کامپیوتر می خورم.
در کالبد هر نویسنده ای حداقل دو نفر زندگی می کنند. یکی شخص زنده و موجودیت جسمی نویسنده است و دیگری شخص نویسنده. در من دو مهستی هست. یکی زنی که مشکلات یک زن معمولی مهاجر را دارد و دیگری نویسنده ای که با چنگ و دندان می جنگد. یک نفر سوم هم هست، دختربچه ای که گاهی این وسط ها می پلکد. فعلاً از هجوم شخصیت های مختلفی که می آیند و برای مدتی، توی این یک وجب کالبد خانه می کنند تا نوشته شوند حرفی نمی زنم. مهستی معمولی ناچار است جور زندگی مهستی نویسنده را بکشد و همیشه از کمردرد و بارکشی بنالد. در عوض مهستی نویسنده گاهی بهترین پیشنهاد دنیا را را ممکن است فراموش کند تا داستانش را تمام کند و دختربچه ای هم این وسط هست که دلش برای همبازی و بستنی لک زده است. برای این که همه چیز به خوبی بگذرد، مهستی معمولی، مسئولیت همه چیز را به عهده می گیرد، مهستی نویسنده می نویسد و مهستی بازیگوش پای تلویزیون سرگرم می شود. گاهی هم دیگر معلوم نیست چی به چی است. اوقاتی پیش آمده که مهستی نویسنده با کامیابی فراوان، در پایان مطلبی که به پایان رسانده است به شکل کودکانه ای جشن گرفته و به خود یک بستنی پسته ای جایزه داده است.
از قدیم عادت کرده ام که همیشه چند کار را با هم انجام بدهم و این ریتم زندگی ام شده است، درست مثل خود زندگی ام که ناچارم به اندازه ی چند نفر کار کنم. این روزها دارم مقاله ای می نویسم در مورد دن کیشوت و مقاله ی دیگری در مورد چند اجرای تئاتری که در این چند ماه اخیر دیده ام (تیتوس آندرانیکوس - لیرشاه - کاکیگولا - هاملت) و همچنین چند نمایش از مولیر (در مکتب زنان - بیمار خیالی - تارتوف و ...) که می خواهم خیلی سریع به نکات جالب اجرایی و تحلیل های جدیدی از این نمایشنامه ها بپردازم و توی فکرم اسم این مطلب را گذاشته ام: "تراژدی دیکتاتورهای دیوانه و کمدی مارمولک های بیمار". راستش اگر دیکتاتورهای دیوانه و مارمولک های بیمار نمایشات خود را کنار بگذارند می توانم وقت بیشتری داشته باشم و بسیار خوشحال خواهم شد تا به صورت تمام وقت به امر نوشتن بپردازم. نویسندگی چیزی بیش از یک کار تمام وقت است. نویسندگی مثل بچه داری است. ساعت ندارد. وقت زیاد می برد. برای داستان نویسی به تمرکز بیشتری نیازمندم. معمولاً وقتی دارم داستان می نویسم باید مدام کنارش باشم و برای همین ناچارم مرخصی بگیرم و سیم تلفن را هم بکشم بیرون و بنشینم بر سر داستان. جوان تر که بودم بازیگوشی می کردم و برای نوشته ام فداکاری نمی کردم ولی حالا این را می دانم که نوشتن فقط با ایثار به کف می آید. برو برگرد هم ندارد. برای همین است که هر کس و یا هر چیزی که بخواهد نیرویم را بگیرد و مانع نوشتنم بشود را زود از زندگی ام حذف می کنم. این زندگی موهبتی است و فقط برای یک بار است و من می خواهم این باقیمانده زندگی ام را صرف نوشتن کنم. من روزهایی که ننوشته ام را جزو زندگی خود به حساب نمی آورم و از این رو در امر نوشتن خود را بسیار بسیار جوان می دانم. اینها را برای تو می نویسم، برای تو که شاعری، برای تو که نویسنده ای، برای تو که بسیار فعالی، برای تویی که بسیار جوانی. زمان را از کف نده! نمی شود هم رفت توی مطبخ و هفت جور خورش برای مهمانان درست کرد و ساعتها را به تعارف با بازاریان و کاسبان و دلالان گذراند و تمام وقت در فکر پر کردن جیب بود و خوب گشت و خوب خورد و خوب چرخید و خوب خوابید و نویسنده خوبی هم ماند. در عین این که مخالف خوب گشتن و خوب خوردن و استراحت و رفاه و آسایش نیستم این را به خوبی می دانم که نویسندگی چیزی است که از اعماق روح آدمی سرچشمه می گیرد و وقتی به سویت می آید به هیچ وجه نباید جلویش را بگیری. اول بایست به نویسندگی پرداخت و بعد به چیزهای دیگر. داستان مثل موج بلندی است که به سمتت می آید و اگر بخواهی داستان را بنویسی خودت هم بایست با سر دوان دوان به سوی دریا بروی وگرنه موج می گریزد و یا کفی می شود بر روی شن های ساحل و تو می مانی و حسرت نوشتن داستانهای ننوشته.
در شرایط عادی، صبح تا ظهرم با خواندن و نوشتن می گذرد. خواندن و نوشتن برای من کار نیست جزوی از زندگی است، چیزی است درست مثل نفس کشیدن. چیزی مثل صبحانه یا ناهار و شام. من از خواندن ناگریزم. من از نوشتن ناگزیرم. کتری قهوه که تمام شد فلاسک چای به میدان می آید. راستی داشت یادم می رفت که بگویم سایت کوچکی که دارم مثل بچه ی شیرخوره است و وقت زیادی از من می گیرد ولی از آن سو از انعکاسش بسیار خوشنودم چون همین نوزاد کوچک در طول مدت کمی توانسته خوانندگان ثابت و علاقمند و متخصصی پیدا کند که در سرتاسر دنیا پراکنده اند. خوانندگان سایتم بیشتر مهاجران هستند. صبح تا ظهر به سایتم و خواندن و نوشتن اختصاص دارد. ظهر که شد باید بروم و حاضر شوم و سریع ناهاری بخورم تا به سر کارم بروم. ناهار را هم پای کامپیوتر می خورم.
معمولاً تا نه شب سر کار هستم و حدود ده به خانه برمی گردم. البته اوقاتی هم هست که ممکن است تا یازده شب سر کار بمانم. چکار می کنم؟ - در یک فرهنگسرا کار می کنم، در بخش موزه هنرهای معاصر و مدرن و نمایشگاه های موقتی اش. این یکی از بزرگترین شانس های من در زندگی بود که در اینجا شروع به کار کردم و توانستم از مواهب این محیط عمیقاً فرهنگی و هنری برخوردار شوم. همکارانم را دوست دارم و از این که در میان انسان های خوب و بافرهنگ و هنردوست و صلح جو هستم خوشحالم. وقتی سر کار هستم معمولاً یادداشت برمی دارم و بعد در خانه این یادداشت ها را تنظیم می کنم و شکل می دهم و وارد کامپیوتر می کنم. توی کیفم معمولاً پر است از دفترهای یادداشت مختلف و دفتر یادداشت های روزانه. خواستم برای صرفه جویی از وقت تقلب کنم و از روی دفتر یادداشت هایم یک روز را پاکنویس کنم ولی دیدم لازم نیست چون برنامه ی روزانه ام را از حفظ ام. مواقعی که غرق نوشتن هستم همکارانم - که تا به حال یک خط هم از من نخوانده اند - دوستانه با من کنار می آیند و با من همراهی می کنند. چه جوری؟ مثلاً جایمان را باهم عوض می کنیم تا در جایی باشم که نور لازم برای نوشتن وجود داشته باشد و یا در جایی و روی صندلی و پشت میزی قرار بگیرم که برای نوشتن راحت تر است و همین رعایت و ملاحظه شان قلبم را گرم می کند.
معمولاً با خودم کتابی یا نوشته ای همراه دارم که در ساعت استراحت و یا اگر سرم خلوت بود آن را بخوانم. مواقعی هم هست که یک نسخه از کار در دست تهیه ام را، با خود به محل کارم می برم و اگر فرصتی شد تصحیح اش می کنم. یکی از بزرگترین مشکلات من، کارهای زندگی روزمره است که وقت نوشتنم را می گیرد و تاکنون بسیاری از این کارهای روزانه را حذف کرده ام و یا راه حل هایی برای صرفه جویی در وقت پیدا کرده ام تا وقت بیشتری برای زندگی ام یعنی نوشتنم داشته باشم. زندگی من نوشتن است.
تقریباً هر روز به این شکل است. آخر هفته ها هم موزه باز است و ما هم طبعاً بایست به سر کار برویم دیگر. شب ساعت نه که کارم تمام می شود به خانه برمی گردم. گاهی به خاطر صرفه جویی در وقت سر راه مقداری خرید می کنم تا فردا صبح مجبور نشوم به خرید آذوقه بروم. اینجا بعضی از سوپرها تا ده شب باز است. سوپری در نزدیکی محل کارم هست که تا نیمه شب باز است و کارم را راحت کرده است. مثل همهء افراد شاغل، کارهای خانه، از نظافت خانه و شستن لباس و اطوکشی و خرید آذوقه و غذا پختن را در روزهای تعطیل انجام می دهم تا روزهایی که به سر کار می روم دغدغهء این چیزها را نداشته باشم.
بازگشت به خانه در شب برایم مثل بیدار شدن در صبح است. به محض ورود به خانه، دکمه کامپیوتر را می زنم و تا کامپیوتر روشن شود، چیزهای که خریده ام را در یخچال و گنجه جا می دهم، گرمکن می پوشم، آب را می گذارم جوش بیاید تا جوشانده درست کنم و غذایی می گذارم توی مایکروند تا گرم شود و بعد پشت کامپیوتر می نشینم و یاداشت هایم را وارد می کنم و یا مطالب در دست تهیه را تکمیل می کنم و چیزهایی را تغییر می دهم (چیزهایی که در طول روز به آن فکر کرده ام و توی ذهنم و یا توی یادداشت هایم مدام جا به جا کرده ام را می گویم). گاهی زمستان ها دستکش به دست پای کامپیوتر کار می کنم. شام را کمی دیرتر پای کامپیوتر می خورم. گاهی در فاصله یک لقمه می شود یک خط هم نوشت. گاهی هم می شود در همان فاصله، کلمه ای را جا به جا کرد تا سرانجام آن کلمه جای خودش را پیدا کند. پای کامپیوتر هستم تا دیگر خستگی نگذارد و نتوانم، پس ناچارم بروم و بخوابم. نیمه شب با خود این ضرب المثل چینی را تکرار می کنم: "کاری را که فردا می شود انجام داد، امروز چرا؟" آخر شب، یک چینی کامل ام چشمانم دیگر مثل صبح بیدار نیست و از نشستن جلوی کامپیوتر به یک خط تبدیل شده. در نتیجه شبها چینی می شوم و مثل همهء چینی ها می گیرم و می خوابم. باید حتماً چند ساعتی بخوابم تا فردا نیرو داشته باشم که باز هم کار کنم. خوشبختانه هنوز فردا وجود دارد و فردا تا چند ساعت دیگر خواهد آمد. چیزی به فردا نمانده. خوشبختانه!
lundi, mars 08, 2004
کیست میان سنگها؟ از ا. ماهان
كه گلبیبی بود در فغانستان. . .
- كیست میانِ سنگها؟
چه ناسبز در باغچهسارِ سنگ
دو گلِ مهتاب، پژمرده، پستانهاش
بی ریشه به خاك، رانهاش.
خزه عشق
بر سنگ
سرخ باشد.
- كیست میانِ سنگها؟
-او؟ او در وبای این سال
تندیسِ سترگِ سلامت بوده
او زسیاهی شبح تنزده
او به سپیدای تنش نور گشته
او به میانِ توپها خرابهها
ترس و نفرت و خون
عشق باخته
او در عشق باخته
او جان باخته.
- كیست كه سنگ میزند؟
-جمعِ وبا زده.
در حلقه تب
هذیان آیات
سنگ باشد.
- سنگِ نخست را كه برزده؟
-آماسِ جنایت به حیایی تركیده
بیمارِ جماعت به دوایی رسیده!
- واپسین سنگ راكه؟
-یگناهم در اشك
نوجوانم فرزند . . .
ا- ماهان
زمستان 97
vendredi, mars 05, 2004
من مردي مسافر نيستم بلكه زني مهاجرم و خود را "مهاجر فرهنگي" ميدانم. در خلال سالهايي كه در سرزمين گل و بلبل زيستم کودكي و جواني ام در جامعه اي پدر ــ مردسالار با همه ي برادران غيور و ملت شهيد پرورش شكوفا نشد كه نشد. آن "مرز پرگهر" آن گهواره ي زادگاه، داشت گور آرزوهايم ميشد. چراغ من به عنوان يك زن در آن خانه نميسوخت و هميشه دل و دهان و زبانم سوت و كور بود. ذهن زنانه ي من در آن قلمروي جغرافياي ايران و مرزهاي سنتي دنياي پدرسالار شرقي محدود نميشود. درست بيست سال است كه ايران سنتي و ايران مردسالار را ترك كرده ام ولي ايران شعر و ادب و موسيقي هميشه با من است و در هر لحظه ي زندگي ام حضور دارد و سرود خود را ميسرايد. الان ديگر براي من مهم نيست كه سلامم را به چه زباني پاسخ بگويند، همينقدر كه كسي با سلام آشنايي و به نام مقدس "عشق" و "محبت" و "وطن" و غيره، ريسمان اسارت و بندگي را بر گرد نفسگاهم نبندد قانعم. چگونه ميشود آن شكاف عظيم فرهنگي را تحمل كرد؟ من حتا اگر هيچ جنگي هم رخ نداده بود، حتا اگر آن انقلاب شكوهمند هم سر نگرفته بود، باز هم به سوي دنياي غرب ميآمدم تا بتوانم نه به عنوان يك زن بلكه به عنوان يك انسان زندگي خود را داشته باشم. حس جنس دوم بودن و حس نيمي از انسان بودن در برابر ترازوي عدالت، در اين "ضعيفه بودن" درد غريبي است كه براي مردان قابل تصور نيست. مهاجرت من، يك انتخاب آگاهانه است. "گرترود اشتاين" آمريكا را وطنش ميداند و پاريس را خانه اش. در توصيف او حقيقت عظيمي نهفته است. ما زادگاه خويش را انتخاب نكرده ايم اما ميتوانيم خانه ي خودمان را انتخاب كنيم. مني كه از سرزمين گلهاي پرپر شده و بلبلهاي خموش ميآمدم در پاريس، هم خود را يافتم و هم خانه و دوستان خود را. من به عنوان يك زن و يك انسان، از حق مهاجرت خود دفاع ميكنم، خب واضح است كه گاهي دلم براي ايران تنگ ميشود، براي ديدن دشت ستاره در آسمان سخاوتمند كاشان دلم تنگ خواهد شد و يا براي ديدن طلوع آفتاب بر فراز قله ي برفين البرز از پنجره ي خانه ي پدري ام و يا براي قدم زدن در جنگلهاي كلاردشت و يا براي "وسعت آن مهرباني مكرر آبي رنگ"، آن شكوه گنبد آبي مسجدشاه اصفهان را ميگويم، دلم برايش ضعف خواهد رفت. ولي اين يك انتخاب است. من به ايران سفر ميكنم و سفر خواهم كرد ولي هرگز براي زندگي و وصل به سوي اصل مردانه و پدرسالار خويش باز نخواهم گشت. به عنوان نويسنده نيز بر اين اعتقادم كه بايد در جايي زيست كه روح بيقرار انسان آرام ميگيرد. توجه داشته باشيم كه نويسنده موجودي است كه جاي زيادي را نميگيرد و مساحت گسترده اي را اشغال نميكند، اتاقي و ميزي و كاغذ و قلمي او را كافيست. گاهي در زندان هم ميشود اين امكانات را داشت ولي ذهن و روح انسان را چه؟ نويسنده نيازمند آزادي روح خويش است تا بتواند خود را در اتاقكي زنداني كند و با فراغ خاطر و انديشه اي بي مرز، شعر رهايي را بسرايد. تجربه ي بيست سال زندگي در فضايي دموكراتيك و همچنين كار كردن در محيط فرهنگي غربي به من آموخته است كه به عقايد ديگران احترام بگذارم و در عين حال جرأتش را داشته باشم تا عقيده ي خود را نيز بيان كنم و درصدد يافتن راهي صلح آميز براي طرفين باشم. فكرش را بكنيد! الان من سعادت زيستن در سرزميني را دارم كه در آن مجازات اعدام وجود ندارد. يعني ظاهرا به هيچ دليل و با نام مقدس قانون، در اين كشور آدم كشي نميكنند! البته ميدانم ايراداتي هست! ولي رسيدن به اين مرحله از تمدن، فتح بزرگي است. هنگامي كه به اين چيزها فكر ميكنم مطمئن ميشوم كه در مهاجرتم اشتباه نكرده ام. من سالهاست انتخابم را كرده ام.اين روزها وقتي ميشنوم كه از بين مهاجران و تبعيديان پيشين، باز برخي به صرافت افتاده اند تا مهاجرت بي سابقه ايرانيان و هجوم چند ميليوني مهاجران را به خارج از مرزها نفي كنند، كساني كه «ادبيات مهاجرت» را فاصله برانگيز ميدانند و ديواري بين خود و «مام وطن» دوستاني كه جلو افتاده اند و با سرود «وطنم آرزوست» چمدانهايشان را بسته اند و دست افشان و پاي كوبان ميخواهند ديوارها را بردارند و عشق هاي پنهاني را علني كنند و سرانجام مجنون وار با اين ساقي پر كرشمه، با اين ليلي پرغمزه در آميزند، از خود ميپرسم:«پس ما چي؟ تكليف ما چيست آقايان؟» و از شما هم ميپرسم:«خودمانيم مگر ما نيمه ديگر مرد مهاجر ايراني نيستيم؟ پس چگونه است كه نظريات نبوغ آساي بازگشت براي حفظ زبان و فرهنگ ايراني و جهت دادن به ادبيات مدرن از دهان هيچ زني بيرون نمي آيد؟ چرا از بين زنان مهاجر، هيچ زني را هم نديده ام كه ترويج دهنده نظريه بازگشت به روسري و توسري باشد؟ و مگر اخيرا در ايران چه تحول عمده اي اتفاق افتاده است كه پس از بيست سال زندگي در فضايي دموكراتيك، بخواهم باز به آنجا رجعت كنم؟پرسش من از اين آقايان اينست: برادران، دوستان، رفيقان، آيا ميخواهيد برگرديد تا شهر بم و ويرانه هاي ديگر را از نو آباد كنيد؟ آيا ميخواهيد برگرديد تا قوانين تبعيض عليه زنان را از بين ببريد؟ آيا ميخواهيد بگرديد و از ازدواج دختربچه هاي نه ساله جلوگيري كنيد؟ آيا ميخواهيد برگرديد و آدم فروشي و كودك فروشي و در حقيقت برده فروشي را در ايران از بين ببريد؟ آيا قصدتان از بازگشت، ساختن مدرسه ها و دانشگاه ها و مراكز فرهنگي است؟ آيا ميخواهيد به ايران برگرديد و فضاي فاسد و لمپني و زن ستيز و مردانه ادبي را از بين ببريد؟ آيا قصد ايجاد يك دموكراسي ادبي داريد؟ و... يا اين كه خداي ناكرده، ميخواهيد برگرديد تا به تجارت برنج و پسته و گز و ليموعماني و غيره بپردازيد؟ آيا ميخواهيد سرمايه هاي خود را در راه مقاطعه كاري ساختماني يا نزول خواري به كار بيندازيد و بعد ما زنان را در بازار جهان به كنيزي بفروشيد و يا در مطبخ هايتان به كار بگماريد؟ و يا نكند ميخواهيد به ايران برگرديد و هدف از بازگشت تقويت يكي از نيروهاي محلي و قومي و رد نيروهاي ديگر است؟ دوستان، من خيلي بدبينم ولي بدبيني خودم را به هيچ وجه از اين نهضت هاي تقويت نيرو پنهان نميكنم. در ضمن بدبيني من مادرزادي نيست، بد و بد و بدتر و بدتر از بد ديده ام و در هر حال هميشه انديشه بازگشت به جغرافياي گذشته مرا به خنده مي اندازد.آقايان، دلايل مهاجرت من تقويت زبان نبود. ديوارها و مرزها را هم من نساخته ام كه حالا بر اثر تحريكات و زمينه سازي هاي شما آنها را از ميان بردارم و يا ناديده بگيرم. شرايط ناهموار و سختي كه در ايران پيش آمد، زندگي را براي بسياري از ما دشوار و گاهي ناممكن ساخت و متاسفانه آن دلايل همچنان به قوت خود باقي است و تا وقتي كه دلايل باقيست ديوارها هم وجود دارد و من به عنوان يك زن و به عنوان يك نويسنده، خود را در فضاي مهاجرت زنده و خلاق ميبينم. در هر حال، هر روز از اقصا نقاط جهان هواپيماهاي بسياري به سوي ايران پرواز ميكنند كه هر كسي مايل باشد ميتواند زندگي و سفر خود را شخصا برنامه ريزي كند و صندلي خود را رزرو كند و سفر خود را به زادگاه، تبديل به يك حركت جمعي و عقيدتي نكند. پس سفرتان خوش و يادتان نرود كه من مردي مسافر نيستم بلكه زني مهاجرم.روز 8 مارچ، روز زن بر شما مبارك باد! باشد كه بقيه روزهاي سال نيز از آنِ زنان شود























