چشمان بیدار- مهستی شاهرخی: juillet 2004

 
 

چشمان بیدار - مهستی شاهرخی


All rights reserved - Contact: mahasti_shahrokhi(at)hotmail(dot)com

 
 

mercredi, juillet 21, 2004

شعبان جعفری، پدرخوانده بازتولید تاریخی - جامعه شناسانه حزب الله


nvahabi@gmail.com
نادر وهابی

21 شهریورماه 1385 خورشیدی (12 سپتامبر 2006 میلادی)

شعبان جعفری پدرخوانده باز تولید تاریخی- جامعه شناسانه حزب الله

شعبان جعفری یکی ازچهره های ورزشی- سیاسی تاریخ معاصرایران در پنجاه وسومین سالگرد کودتای 28مرداد 32 که منجر به شهرت وی شد، دربیمارستانی درشهر تارزانای کالیفرنیا در صبح 28 مرداد 1385 خورشیدی، در سن 85 سالگی در گذشت. (1)

روزنامه کیهان لندن درشماره 1120 خویش در ارتباط با درگذشت شعبان جعفری چنین نوشت:" کیهان درگذشت شادروان شعبان جعفری را به عموم بازماندگان به ویژه فرزندان آن روانشاد تسلیت می گوید."

ضمناً در همین شماره، تعدادی ازدوستان شعبان جعفری برای عرض تسلیت اطلاعیه ای صادر نمودند که قسمتی از آن را مرور می کنیم:

" درگذشت اندوهبار شعبان جعفری، آن ایرانی وطن پرست و پهلوان عرصه ورزش کشور را به فرزندان و کلیه بازماندگان آن شادروان و عموم میهن دوستان تسلیت می گوئیم و برای همگان آرزوی صبر و شکیبایی داریم...... او که در سال های پر هیاهوی دهه 1320 مانند بسیاری دیگر ازجوانان هم سن و سال خود وارد صحنه منازعات و کشمکش های سیاسی احزاب و گروه های مختلف شده بود، پس ازواقعه نهم اسفند 1331بازداشت و زندانی شد و تا عصر روز 28 مرداد 1332 که در پی قیام مردم درهای زندان ها گشوده شد، در زندان بود و پس ازخروج از زندان، به تظاهرات وطن پرستانه مردم پیوست...... نام و یاد این ایرانی وطن پرست همواره پایدار خواهد ماند...."

بدون هیچ تردیدی ازدست رفتن هر انسانی، نزدیکان و خویشان وی را دچار تالمات روحی و روانی خواهد ساخت بنابراین بسیار طبیعی است برای تسکین آلام و تاثرات وارده، دیگران به خانواده درجه یک متفوی تسلیت بگویند و این در زندگی اجتماعی یک ضرورت انسانی است. به عبارت دیگر هنگامی که تسلیت در حیطه فردی باقی می ماند، هیچ گونه جای سؤال و ابهامی باقی نمی ماند. اما هنگامی که اوصاف و جملاتی نظیر شادروان، ایرانی وطن پرست، شرکت در تظاهرات وطن پرستانه، در پی قیام مردم درهای زندان گشوده شد و... در متن تسلیت دیده می شود و به ویژه روزنامه کیهان هم با لقب شادروان تسلیت می گوید، دیگر تسلیت رنگ و صیغه سیاسی به خود می گیرد و از چارچوب یک مرگ عادی خارج می شود و ابعاد سیاسی و تاریخی می یابد. به خصوص سکوت دو تن از فرهیختگان همین روزنامه، آقایان احمد احرار و صدرالدین الهی، که عضو هیئت تحریریه هستند و از قضا هر دو در ستون تاریخ قلم می زنند، مرا بر آن داشت تا ضمن بررسی بیوگرافی شعبان جعفری به جنبه ای ازشخصیت وی بپردازم که به طور جامعه شناسانه کمتر روی آن کار شده است زیرا در دوران سلسله پهلوی و بعد ها جمهوری اسلامی این شخصیت فقط یک فرد نبوده بلکه نماینده لابه و قشر مشخصی از جامعه ایران است که در مواقع بحرانی به کمک حاکمیت می شتابد. گرچه با مطالعه کتاب خاطرات شعبان جعفری به نقش وی در روز کودتا و نیز دوران سلطنت پهلوی دوم به خوبی می توان پی برد اما از آنجایی که وی یکی ازچهره های موافق و مخالف تاریخ معاصرایران است بررسی شخصیت وی درمقطع کودتا وپس ازآن ضروری می نماید.

بنابر این مقاله را با سؤالات زیر آغاز می کنم:

آیا آن طوری که در فهم عام جاافتاده است شعبان جعفری واقعا آدم" بی مخ " بوده و هیچ گونه توانمندی اجتماعی نداشته است؟ آیا شعبان جعفری یک وطن پرست بوده است؟ آیا آنچه که درعصر 28 مرداد شاهد آن بودیم یک قیام ملی بوده که وی درآن نقش داشته است؟ با توجه به ویژگی های فردی وی، می توان او را در قشر لمپن ها جا داد؟ اگر او را در ردیف لمپن ها قرار دهیم به چه دلیل فرمانده کودتا، سپهبد زاهدی، به سراغ او رفت؟ عده ای معتقدند که وی لمپن نبوده بلکه برعکس، در راستای سنت عیاران وی را درردیف "لوتی" ها قرار می دهند. اگر وی را درصف عیاران و لوتی ها جادهیم در آن صورت شرکت وی رادر کودتای 28 مرداد و ضرب و شتم افراد سیاسی را چگونه می توان توضیح داد؟ زیرا عیاران عموما در کنار محرومین و آزادیخواهان بودند. رابطه این تیپ افراد با حاکمیت شاه چگونه بوده است؟ به چه دلیل درمقاطعی از تاریخ معاصر ایران شاهد استفاده ابزاری حاکمیت از تیپ های مثل شعبان جعفری، و... هستیم؟ بدون هیچ تردیدی نقش فعال شعبان جعفری در کودتای 28 مرداد باعث شد که از وی چهره ای سیاسی ساخته شود و این نقش است که بعدها به فعالیت ورزشی وی هم پوشش سیاسی می دهد. اما این ویژگی سیاسی هم چنانکه درزیر مطالعه خواهیم کرد به هیچ وجه محصول یک تلاش اجتماعی و آگاهانه وی در ورود به فعالیت سیاسی نبوده است بلکه شرایط سیاسی و اجتماعی خاص مقطع کودتا به وی یک نقش سیاسی بخشیده است. ادامه مقاله حول محورهای زیر تنظیم شده است :

1- بیوگرافی فردی وسیاسی

2- مهم ترین ویژگی های جامعه شناختی جامعه ایران درمقطع کودتا

3- نظریه تک علتی لمپنیسم

4- نظریه سیره عیاران وپهلوانان

5- هویت جامعه شنا ختی"معلق" با فقرشدید فرهنگی

نتیجه گیری

*******************************

ا- بیوگرافی فردی


شعبان جعفری زورخانه دار و باستانی کار ايرانی، معروف به "شعبان بی مخ"، شعبان در خونگاه" و"شعبان تاجبخش" درفروردين ۱۳۰۰ خورشيدى در محله " درخونگاه" از توابع سنگلج ، چهار راه بوذرجمهری، در تهران به دنیا آمد. خودش در این مورد می گوید: «من بچه تهرانم، محله سنگلج، خود سنگلج، محمدرضا شاه هم درهمين محله به دنيا آمد، خانه رضا شاه هم همان جا بود، محل باجى مالوها يا محله روغنى ها.».(2)

وى خود را با ديگر چهره های سیاسی- مذهبی اين محله قديمى، كسانى مانند آيت الله محمد طباطبائى (ازسران مشروطيت) و رضا شاه (كه قبل از كودتاى سوم اسفند در آن محله مى زيست) مقايسه مى كند. (3)

او تیپی مذهبی سنتی است و در برگزاری مراسم عاشورای ماه محرم فعالانه در راه اندازی دسته های سینه زنی شرکت داشت. جعفری فرزند چهاردهم خانواده است، که پدرش "از اون لوطيا و مشتيای محل بود". تحصیلات چندانی نداشته و بعد از کلاس چهارم ابتدایی به دلیل شرارت در مدرسه های مختلف ترک تحصیل نموده و به دنبال کار و ورزش باستانی می رود. (4)

بعد از عوض نمودن چند شغل(ريخته‌گري، آهنگری) و... سرانجام نزد پدرش به بقالی مشغول می شود. در 15سالگی به دلیل دعوا به زندان می افتد. سه تن از دوستانش به دلیل ارتکاب به قتل اعدام می شوند .( محمد آهنگر، ناصر فرهادپور، امير آهنگر). رابطه "مرید و مرادی و پیروی از مرشد "جزیی از ویژگی های بارز وی بود. او خود از نوچه‌های سيد حسن رزاز بود.

در حافظه جمعی ایرانیان، از وی به نام شعبان "بی مخ" یاد می شود. خودش در این مورد می گوید:

"...مثلاً می رفتم شهردارو ببينم، مثلاً سكرترش می گفت؛ فردا بيا، پس‌فردا بيا...، ولی من درِ اتاق شهردارو باز می كردم و يهو می رفتم تو. بعد اينا می گفتن، مخ نداره، ... از همان جا اينا بند كردن به مخ ما و ول‌كن نيستن! حالاشم هرجا خبری ميشه مخ مارو ميكشن جلو...". (5).

صفت "بی مخ" قبل از اینکه یک برچسب و یا یک اتیکت منفی از جانب دیگران باشد، شعبان جعفری در ضمیر ناخود آگاه خویش به معنای "فرویدی "کلمه به عنوان یک ویژگی مثبت در مواقعی خاص ازآن استفاده می کرد. نمونه زیر را مطالعه می کنیم :

" در سال 1330 که در زندان بود، همان وقت ها سپهبد علوی مقدم رئیس شهربانی، شعبان و چند غوغاگر دیگر را به دفترش احضار می کند و مقداری توپ و تشر می زند که من شب و روزم پشت این میز می گذرد و همینجا یک لقمه نان و پنیرمی خورم و هرکاری از دستم برآید می کنم تا مردم امنیت داشته باشند و شما چند نفر شهر را به هم می ریزید. بعد، اسلحه اش را به طرف شعبان نشانه می رود و می گوید : به علی قسم، اگر یک بار دیگر اخلال نظم کنی با این هفت تیر مخت را داغون می کنم. شعبان هم با خونسردی جواب می دهد : قربان، چی چی را داغون می کنین..؟ ما که مخ نداریم..." (6)

دو سال خدمت سربازی ‌اش چهار سال طول می كشد و علتِ آن، تنبيهات مكرر در ارتش و در نهايت، زندان به اتهام قتل است. (7) در شهريور ۱۳۲۰، با آمدن متفقين به ايران، از زندان آزاد می شود و با اجرای "طرح مرخصی سربازان"، در هشتم شهريور، از ادامه خدمتِ زير پرچم معاف می شود.

پس ازمعافیت از سربازی، به همراه حبیب الله بلور باشگاه ورزشی راه آهن را در میدان شاهپور تاسیس کرد و سپس در مسابقات قهرمانی ورزش باستانی کشور درسال 1322 به مقام قهرمانی دررشته کباده و چرخ رسید.(8)

درسال 1330 به اتهام آشوب گری درواقعه 14 آذر دستگیر شد و در زندان با خلیل طهماسبی و یکی دو تن از فعالان فدائیان اسلام که پس از ترور رزم آرا در اسفند ماه 1330 دستگیر شده بودند آشنا گردید و این آشنایی باعث گرایش بیشتر وی به مذهب شد به طوری که بعدها تحت تاثیر آیت الله کاشانی بود :" بی ریش به زندان رفت و با ریش توپی سیاه از زندان بیرون آمد" (9)

در جریان خروج شاه از کشور و سفر به عتبات در 9 اسفند 1331، شعبان جعفری به تحریک آیت الله کاشانی به همراه تعدادی از "نوچه هایش" در حمله به خانه دکترمصدق دستگیر می شود و تا ظهر کودتای 28 مرداد 1332 در زندان بود.

صبح روز ۲۸ مرداد، پروين آژدان‌قزی، که در بسیج فواحش تهران نقش داشت، در زندان به ديدارش می رود و می گويد؛ "بروبچه‌ها دارند شروع می كنن. يه پيغومی ميغومی برای بچه‌ها بده تا من برم باهاشون صحبت كنم... خلاصه يه چيزی جور كرديم و گفتيم بره". حوالی ظهر 28 مرداد با دخالت مستقیم سپهبد زاهدی، شعبان جعفری از زندان آزاد شد که به وی ماموریت داده می شود تا مخالفین را سرکوب کند..." ما همش تو ماشين سوار بوديم و عكس شاه‌ رو گذاشته بوديم رو شيشه و داد می زديم؛ ايهالناس، مملكت آروم شد، برين خونه‌هاتون، برين سرِ زندگيتون". (10) او به اتفاق محمود مسگر، طیب رمضانی و رمضان یخی در سبزه میدان پس از بستن بازار ..... در دسته های سی چهل نفری به وزارتخانه ها می ریختند و عکس های شاه را به در و دیوار نصب می کردند و بعد به سراغ ادارات، روزنامه های توده ای و طرفدار دولت می رفتند و آنجاها را به آتش می کشیدند.... و زمینه را برای دخالت چند واحد ضربتی کودتاچیان آماده می کردند..... در آغاز از چهارصد پانصد تن تجاوز نمی کرد... و دست آخر به دو هزار نفر رسیده بودند...(11) سه روز پس از کودتا شاه ازرم به تهران برگشت، شعبان جعفری به استقبال وی رفت و در حالی که پرچمی در دست گرفته و شعار می داد، تا کاخ سلطنتی شاه را اسکورت کرد.

پس ازپيروزی كودتا، به پاس شرکت فعالش دراین امر، لقب "تاجبخش" به وی داده شد و به فرمانِ شاه، باشگاه جعفری را در خیابان شمالی پارک شهر دایر کرد که "اولین زورخانه بود با تشکیلات و تاسیسات مدرن. مهمانان خارجی که به ایران می آمدند، عموما بازدید از باشگاه جعفری در برنامه اقامت شان منظور می شد و می رفتند دور گود می نشستند و با اشتیاق فراوان عملیات زورخانه کارها را تماشا می کردند. میل گرفتن و کباده کشی و شنارفتن و شیرین کاری های دیگر پهلوانان که تمام می شد، گود زورخانه را برای هنرنمایی شعبان خالی می کردند. شعبان درچرخ زدن هنرمندی قابل بود..." (12) علاوه بر این، نمایش های شور شاهدوستی را در جشن های شاهنشاهی عهده دار بود.

باشگاه جعفری یکی از اماکن توریستی شهر تهران بود و بسیاری از مهمانان دولت و توریست های خارجی برای تماشای ورزش های باستانی و زورخانه ای به تماشای ورزشکاران این باشگاه می آمدند.شعبان جعفری علاوه برمدیریت باشگاه خود، پس از کودتا سالن های ورزش باستانی در شهرستان ها را با کمک "نوچه های" خود مورد تفتیش قرارمی داد و آنهایی که مخالف شاه بودند، دستور می داد تا بسته شوند. پس ازانقلاب، باشگاه و خانه اش مصادره شد و به انگلستان و بعد به آمریکا مهاجرت کرد و تا آخر عمر به عنوان یک شهروند در این کشور ماند. در مراسم خاکسپاری شاه در مصر به دعوت فرح پهلوی حضورداشت. نزديكان شعبان جعفرى مى گويند كه وى در طول بيست و هفت سال زندگى در لس آنجلس هم به وظايف اعتقادى خود عمل مى كرد و در حالى كه سال ها بود كه پير و فرتوت شده بود اما ازنوع زندگى مطلوب خود در ميان ورزشكاران و لوطيان كه فرهنگ و زبان مخصوص محلات جنوبى تهران را داشتند، دست نشست.سهراب اخوان، فیلم سازایرانی تلاش نمود فیلمی زنده از زندگی وی تهیه کند که "خط آخر" لقب گرفت. (13)

پس از بررسی یک برش طولی از مسیر زندگی وی برای فهم رابطه تغییرات شخصیت فرد به اعتبار شرایط اجتماعی، ناچارم به طور مختصر دست به یک برش عرضی بزنم و ویژگی های شرایطی را مطالعه کنیم که به طور مشخص شعبان جعفری به یک چهره سیاسی تبدیل شد و این آغاز مرحله ای جدید و کیفی در زندگی وی است.


2- مهم ترین ویژگی های جامعه شناختی جامعه ایران در مقطع کودتا


با الهام از کتاب "جامعه شناسی بحران" اثر جامعه شناس فرانسوی، میشل دوبری(Michel Dobry)، (14) توجه این تحقیق بر مقطعی از تاریخ معاصر ایران است که مورخین سلطنت طلب با دیگر پژوهشگران در مورد چگونگی بر کنار شدن دولت دکتر مصدق زاویه دارند و حتی به جای کودتا کلمه قیام را به کار می برند. (15) باز کردن این نقطه افتراق نیازمند شناخت مهم ترین ویژگی های جامعه شناختی جامعه ایران درمقطع کودتا است:

اول- جامعه از نظر ساختاری در مرحله ای از رشد تاریخی خود قرارداشت که شکل بندی اجتماعی و اقتصادی کهن نمی توانست پایدار بماند. نظام فئودالیته و روابط ارباب ورعیتی در روستاها به طور نسبی برقرار بوده و مصدق در این زمینه بر خلاف نظر فاطمی کاری جدی نکرده بود. فاطمی موافق یک انقلاب دهقانی بود درحالی که مصدق به دلیل تعلق به بورژوازی ملی و خاستگاه طبقاتی "اعیان زمین دار"، توان ورود به رفرم های رادیکال اجتماعی را نداشت. (16) فئودال ها ون مایندگان آنان در مجلس یکی از اهرم های جدی فشار علیه مصدق بودند ودرراستای همدستی سنتی با استعمار کهنه (انگلستان) در جریان کودتا علیه مصدق، در کنار شاه قرار گرفتند. 10 سال بعد در سال 1342، شاه تحت فشار "کندی"، رئیس جمهور وقت آمریکا و برای جلوگیری از یک انقلاب دهقانی مانند چین مجبور به رفرم ارضی شد.
دوم- در حالی که بخش هایی از جامعه به سوی همکاری متقابل ، آزاد ، طبیعی و مشروع میان اجزایی خود می رفت و از این طریق به نوعی از پویایی درونی دست می یافت و روابط دمکراتیک را به تدریج نهادینه می ساخت(احزاب سیاسی و انجمن هایی که نمایندگان جامعه مدنی بودند)، بخش دیگری از جامعه، اقشار محافظه کار، ارتجاعی و رو به عقب-( شاه، دربار، بورژوازی تجاری وابسته به شاه، فئودال ها، بخشی ازروحانیت و...) به کمک سیا و MI6 به یک واکنش ساختاری دست زدند و بخش های رو به دموکراسی را غافلگیر ساخته و از طریق کودتای 28 مرداد یک حاکمیت استبدادی را بر کل جامعه تحمیل نمودند.

سوم- جامعه ایران در روند یک جنبش اجتماعی بزرگ به رهبری دکتر مصدق در حالی که می رفت نهادهای سیاسی، حقوقی و مدنی آن به سمت نهادینه شدن گام بردارد، نیروهای میرا و عقب مانده با استفاده از این ضعف تاریخی، توان تحمل دوران گذار را نکردند و در نتیجه نیروهایی در این مقطع پیدا شدند که یا در صفحه مختصات جدید منافع طبقاتی خود را در معرض تهدید دیدند( قشر بالای ارتش که زاهدی آنرا نمایندگی می کرد، بخشی ازروحانیت که توسط کاشانی و بروجردی نمایندگی می شد) و یا نتوانستند جایگاه خود را به خوبی بیابند و در نتیجه به علت "سیال بودن " در خدمت کسانی قرار گرفتند که به بهانه امنیت ملی و جلو گیری از تجزیه کشور، افتادن کشور در اردوی کمونیسم و... دست به کشتار نخبه گان، انسان ها و زندانی کردن کسانی زدند که این" کودتا" را تحمل نمی کردند و یا علیه آن به پا خاستند. (دستگیری های گسترده و زندان نمودن پس از کودتا و اعدام دکتر فاطمی)
چهارم- صحنه کنش و واکنش اکتورهای سیاسی اساساً در پایتخت است. قیام سی تیر 1331 به مثابه یک "چاقوی دو لب" عوارض "پوپولیستی" شدیدی روی "کاریسم " مصدق گذاشت که اساسی ترین نتایج منفی آن، یک درک ساده لوحانه مصدق از حد و حدود حمایت مردم از وی بود. فقدان درک درست از روانشناسی اجتماعی مردم ایران توسط مصدق، موجب پی ریزی یک ارتش مردمی نشد تا بتواند از دمکراسی و دست آوردهای آن در قبال گارد جاویدان شاه بایستد. تشکیل یک ارتش مردمی ازاسفند 1331 توسط دکتر فاطمی بارها طرح گردید ولی مصدق به دلیل درک نادرست "پوپولیستی" از مردم از قبول آن سر باز زد.
پنجم- در مقطع بحران، سه کشور خارجی ذینفع در ایران ( پیر کهنه استعمار انگلستان در حال افول و امپریالیسم تازه نفس آمریکا درحال صعود بود. اتحاد شوروی پراگماتیک روند دگردیسی انقلابی را طی می کرد) به عنوان یک پارامتر مهم بر جریان های داخلی وابسته به خود فعالانه عمل نمودند و دکترین موازنه منفی دکتر مصدق قادر به فهم پیچیدگی شرایط بین المللی جدید نبود و در نتیجه به عنوان عامل مبنایی شکست، زمینه را برای کودتا آماده کرد. با توجه به این پنج ویژگی، می توانیم بگوییم پیدایش جامعه شناختی اقشار" لرزان و فاقد جایگاه اجتماعی" که در شعبان جعفری سمبولیزه میشد از منطقی پیروی می کند که در قالب فرضیه زیر می توان طرح کرد:

چنین به نظر می رسد، شعبان جعفری نما ینده قشر و لایه ای ازجامعه ایران در مقطع کودتا بود که از آغار به حکومت رسیدن مصدق به دلیل" لرزان و معلق بودن" این لایه، درجستجوی یک ناجی و سخنگو، در تعادل قوای و رقابت کنش گران سیاسی برای حفظ اهرم های قدرت، مورد استفاده ابزاری بخش های رو به عقب جامعه قرارگرفت. این بخش ها به دلیل "پس افتادگی فرهنگی" فاقد توان رقابت دمکراتیک با نمایند گان بخش های مدنی جامعه بودند و در نتیجه با سرکوب، قدرت را قبضه نمودند.

بنابر این نقش شعبان جعفری باید در چارچوب این دوران گذار مورد مطالعه قرارداد. در غیر این صورت به سمت یک درک و دریافت عامیانه میل می کنیم که مبنای علمی ندارد. در زیر مهم ترین نظریه های رایج در مورد وی را مورد مطالعه قرارمی دهیم.


3- نظریه تک علتی لمپنیسم
در بررسی فرضیه فوق، اولین پاسخی که در تحلیل شخصیت شعبان جعفری در چارچوب "جامعه شناسی کلان" دیده می شود، لمپنیسم است. این نظریه عموماً در بخشی از فعالین چپ دیده می شود که با یک نگاه کلاسیک مارکسیستی این پدیده را می بینند. اسد سیف در مقاله اش تحت عنوان، تاریخ به روایت لمپنیسم، تلاش نموده است از این نظریه دفاع کند که خلاصه ای از آن را در زیر مطالعه می کنیم.(17)

این نظریه، شعبان جعفری را به دلیل ویژگی های فردیش یک لمپن می داند و معتقد است لمپن را نسبت به رابطه وی در فرآیند تولید باید دید و به عناصری گفته می شود که در توليد اجتماعی نقشی ندارند. بنا به این تعریف واژه‌های لات، ولگرد، طفيلي، جاهل، لوطي، اوباش، اراذل، انگل، مفت‌خور و... هر كدام گوشه‌ای از خصوصيات لمپن را در خود دارند، ولی معادل كاملی برای آن نیستند. اينان "دنبال كار و كاسبی معينی نمی روند بلكه از جيب مردم، امرار معاش می كنند، و برای گرفتن پول زورگويی و گردن‌كلفتی را پيشه خود ساخته‌اند... از حركات آنها آثار لااباليگري، بي فكری و بي‌اعتنايی به بزرگ و كوچك نمايان است". لمپن‌ها مردمانی هستند ناآگاه، عقب‌مانده و ماجراجو كه در مواقع ضروري، تن به هر رذالتی خواهند داد و می توانند سريع به سركوب‌گر، آلتِ دست، جاسوس و خائن بدل شوند. لمپن با كار ميانه‌ای ندارد، اگر به كاری روی آورد، در انجام آن پايدار نيست. او موجودی است لحظه‌ای كه برايش "دم غنيمت است". امید به فردا در او وجود ندارد. زندگيش موقت است و تكه‌تكه. در لحظه زندگی می كند، امروز گوشه خيابان و فردا كنج زندان. با اين آرزو كه؛ "اين نيز بگذرد". و اين شعار اساسي، خالكوب بر بدنِ هر لمپنی است. در جوامع پيشرفته كه قوانين شهروندی حاكم است، لمپن قدرت گسترده‌ای ندارد، برعكس، در جوامع عقب‌مانده و سنتي، لمپن صاحب قدرتی فوق‌العاده است. اين قدرت، آنگاه كه آلت دست قرار گيرد، خطرناك ‌تر می شود. به طور كلي، لمپنيسم ريشه درطبقات پايين جامعه دارد، اگر چه اخلاق لمپنی می تواند افراد طبقات ديگر را نيز در بر گيرد.

این نظرگاه با تعمیم تعریف فوق، چماقدار و چماقداری را هم نوعی از لمپنيسم می داند كه در تاريخ ايران نقش و جايگاهی ويژه‌ دارد. در راستای نمونه های تاریخی برجسته- آنا نیکه در دوران مشروطيت در ميدان توپخانه چادر زدند و به تحريك شيخ فضل‌اله و ديگران، با شعار "ما دين نبی خواهيم، مشروطه نمی خواهيم"، آشوب به پا كردند و به مشروطه‌خواهان تاختند و به مجلس حمله‌ور شدند، همانهایی كه كسروی را در اداره دادگستری كشتند، همان هایی که کودتای سید ضیا طباطبایی رادرسال 1299 تایید کردند - شعبان جعفری را بنا به سوابق شرارت در گذشته زندگی فردیش، حمله به ادارات و ایجاد رعب و وحشت در عصر 28 مرداد و روزهای بعد، مجروح کردن دکتر فاطمی هنگام خروج از دادگاه فرمایشی و.... یک لمپن- چماقدار می بیند که فعالیتش پس از کودتا اساساً در خدمت رژیم شاه بود.

فرضیه لمپنیسم بخش هایی از واقعیت شخصیت شعبان جعفری را توضیح می دهد اما وجه " آسیب شناسانه" فردی بر تحلیل سایه می اندازد و چنین وانمود می کند که لمپن ها افرادی هستند که هیچ نقطه قوت مثبتی در شخصیت آنان دیده نمی شود. تو گویی همه زشتی ها و بدی های جهان در آنان سمبولیزه می شود. شاید این نحوه نگاه در چارچوب جامعه شناسی "کلان" درست باشد ولی نمی تواند وضعیت کنش گران سیاسی را در رقابت با یکدیگر در چارچوب "میکرو" و در "حو زه های" کوچک توضیح دهد.

(دفاع ازنظریه لمپنیسم به گونه ای دیگر هم دیده شده است که در طیف نظریه پردازان "جنایت شناسی"(Criminologie) وجود دارد. جنایت شناسی " کلاسیک و راست" کلیه وجوه منفی فرد را برجسته می کند. با یک برخورد اداری- پلیسی، کلیه کاراکترهای منفی فرد(Crasseux) را بدون توجه به شرایط اجتماعی حاکم بر او مورد بررسی قرارمی دهند و بخش رفتاری و خصلتی فرد نقش درجه یک رادر تحلیل بازی می کند. سراسر قرون وسطی و حتی تادهه های 1950 و 1960 این نظرگاه بر سیستم قضایی که منبعث از نظام ارزشی حاکم بود تاثیر تعیین کننده داشت و مجرمین به اشد مجازات محکوم می شدند که هیچ گونه سنخیت علت و معلولی با مجموعه عوامل اجتماعی و سیاسی دیگر که زمینه ساز جرم بود دیده نمی شد. (18) و از این رو خلاصه کردن شخصیت شعبان جعفری به یک لمپن به معنی ندیدن بخش های دیگر شخصیت اکتورهای سیاسی در مواقع بحران است و یک نظر همه جانبه نیست.

در نقطه مقابل نظریه لمپنیسم، نظرگاه دیگری وجود دارد که به دفاع از شعبان جعفری بر می خیزد که در زیر به مطالعه آن می پردازیم.


4- نظریه سیره عیاران و پهلوانان

این نظریه با توسل به یک سری کارکردهای لوتی منشانه شعبان جعفری، حذف یک سری حروف در نحوه حرف زدن وی، تکیه کلام های فرهنگی لوتی ها، کلمات جویده شده، کوتاه، تعارفات بی محتوا و گاهی به همراه فحش و به ویژه حل و فصل یک سری مراجعات روزانه افراد به باشگاه وی پس از کودتا، او را درصف عیاران ، لوتی ها و حتی پهلوانانی چون رستم می انگارند. تئوریسین های این نظریه، تعدادی ازمورخین و "تاریخ سازان" جریان سلطنت طلب هستند که در یک نگاه از حال به گذشته در تلاش از به کار بردن کلمه " قیام " 28 مرداد به جای کودتا، هنگامی که به نیروهای حامل "قیام" می اندیشند در فقدان نیروی اجتماعی جدی در صحنه برای حمایت از شاه، ناچار می شوند به تنها چهره حاضر در آن روز لباس عیاری بپوشانند و نشان دهند آنچه که در 28 مرداد اتفاق افتاده واقعا یک قیام ملی بوده است. یک نمونه از این نگاه را به قلم هوشنگ وزیری، در تحریریه کیهان لندن، درارتباط با کتاب خاطرات شعبان جعفری به قلم هما سرشار مطالعه می کنیم:(19)

"با خواندن اين كتاب ما با چهره‌ای روبرو می شويم كه اهل فكر است، ابتكار دارد... شايد بتوان (او) را از زادرود طايفه عياران دانست كه برخی از آنان چون يعقوب ليث به پادشاهی نيز رسيدند...... نكته‌سنجی و سرعت انتقال اين مرد بايد به همه كسانی كه اسير چنين پيشداوری هايی در باره او شده‌اند درس ديگری بياموزد..........."

هوشنگ وزیری نتوانست باارائه نمونه های مشخصی از زندگی گذشته شعبان جعفری، این ویژگی عیاری وی را نشان دهد. شاید استناد نویسنده به یک سری فعالیت های شعبان جعفری باشد که پس از کودتا در چارچوب اشتغالات روزانه اش انجام می داده است. یک سیکل کاری روزانه او را درخاطراتش مرور می کنیم که شاید گویای چنین برداشتی باشد : (20)

"اول صبح ساعت پنج می رفتم يكی دو دور، دور پارك شهر می دویدم. بعد می رفتم دفتر، اونجا چندتا ملاقاتی داشتم، از اینور و آنور میومدن، مثلا از پهلوی و تبریز و اینا. يكی ديپلمش دستشه ميخواست بره سر كار، يكی مثلاً نمره كم داشت از مدرسه. یکی فلان گرفتاری رو داشت. خلاصه، كارشو راه می انداختم. باور كن كار همه رو راه می انداختم....... من يه جور بودم كه هر كسی كاری داشت ميومد سراغ من. مثلاً می رفت دادگستری می ديد نميشه ميومد پيش من، اون يكی ملاقات می خواست ميومد پيش من، اون يكی بیکار بود میومد پیش من،..........".

آیا این نوع کمک ها به دیگران موجب این می شده که عده ای شعبان جعفری را در سیره عیاران جا دهند؟ واقعیت این است افراد زیادی بودند که در رژیم شاه به دلیل دارابودن اهرم های قدرت، مراجعات این چنینی را راه می انداختند. بدون هیچ تردیدی جنبه های انسانی و فردی چنین کمک هایی ستودنی است اما در یک نظام "اتوریتر" کلاسیک مانند رژیم شاه چنین رابطه هایی به طور جامعه شناسانه "مشتری گرایی" نامیده می شود. به این مفهوم که دریک روال ضمنی و جاافتاده و گاهی با ایما و اشاره و حتی در مواردی با ارائه پاکت اسکناس به "زیرمیز" دو طرف رابطه، برای حل و فصل مشکل به توافق سریع دست می یافتند. شق دیگر این رابطه "مشتری گرایی"، بسیج نمودن توده های ناآگاه برای بازی های انتخاباتی است که در نظام های "اتوریتر" سخت رایج است : " من به تواین سرویس را می دهم و توهم در انتخابات و روزهای مبادا از من پشتیبانی کن". چنین فرمولی بسیار جا افتاده است و نباید آن راحمل بر ویژگی های عیاری شعبان جعفری نمود.

البته باید تاکید نمود که عیاران در تاریخ و ادبیات ایران به صور گوناگون تعریف شده اند، یک نمونه آنرا ازفرهنگ عمید مرور می کنیم: (21)

"مرد چالاک و تندرو و دلیر، زرنگ، تردست. در قرن دوم هجری عیار به کسی می گفتند که سر راه بر کاروانیان می گرفت. بعضی از عیاران بسیار دلیر و جنگجو و دارای صفات و اخلاق جوانمردان بوده و روش های خاص در زندگانی داشته اند و گاه به قصد ایجاد آشوب و اطمینان علیه حمکرانان بیگانه قیام کرده و گروه عیارپیشه گان را بوجود آورده اند، یعقوب بن لیث صفار نیز از گروه عیاران بود و به یاری عیار پیشه گان سلسله صفاری را تاسیس کرد." شاید بتوان با توجه به توانمدندی های فردی شعبان جعفری، بخش هایی از ویژگی های فردیش را در این تعریف دید اما منحنی زندگی گذشته شعبان جعفری در بالا نشان می دهد که او هیچ گاه مدعی یک آرمان انسانی و سیاسی نبوده است و با توجه به ویژگی های فردی وی مورد بهره برداری سیاسی و ابزاری واقع شده است. خودش در این مورد می گويد:(22)

"هيچ‌وقت سياسی نبودم....". و تا ۲۴ سالگی اصلاً "نمی دونستم شاه چيه، مصدق چيه، داستان چيه...".... "ما اصلاً نمی دونستيم سياست و اين حرفها چيه. سرمون تو كار خودمون بود... اينا خودشون اين بساطو برای من درست كردن".

از این رو به کار بردن صفت عیار، با واقعیت شخصیت متناقض او هم خوانی نداشته و یک نتیجه گیری غیرعلمی و دارای منافع مشخص سیاسی به منظور مشروعیت بخشیدن به کودتای 28 مرداد است.

نمونه ای دیگر از این تحلیل ها اما با واقع بینی بیشتر، نگاه مسعود بهنود است که بر وجه لوتی منشانه شعبان جعفری تاکید دارد، این نگاه را مرور می کنیم : (23)

" مرگ وى در روز ۲۸ مرداد همزمان باسالگرد كودتائى كه نام وى را مشهور كرد، پايان زندگى پرماجراى يكى از بازيگران سال هاى پر آشوب سياسى تاريخ ايران بود، روزگارى كه هنوز روابط سنتى در محلات وجود داشت و لوتيان و زورخانه كاران، محلات را مى گرداندند و از همين رو حكومت ها ناگزير به پذيرش نفوذ آنان بودند و در مقاطع لازم از آنان و گروه هاى فشارى كه تشكيل مى دادند به نفع خود بهره مى بردند."به کاربردن کلمه لوتی با توجه به مفهوم چند پهلوی آن، نیازمند یک بررسی دقیق تر از تغییر محتوایی این کلمه در تاریخ معاصر ابران است.

لوتی به طورجامعه شناسانه "باند یا دسته" ای ( Catégorie sociale) از افراد اجتماع را نمایندگی می کند که ریشه ای بسیار تاریخی در جامعه سنتی ایران دارد. روی کلمه "باند یا دسته" بجای یک " قشر یا لایه" تا کید می شود زیرا این کلمه با واقعیت عملکرد این افراد از "منظرجامعه شناسی خرد" در تهران و سایر شهرهای بزرگ همخوانی دارد.

" لوتی" به عنوان یک نهاد سنتی، ریشه در تاریخ و فرهنگ ایران دارد و تا ظهور دولت به مفهوم مدرن و امروزی آن (یکی از دستاوردهای انقلاب مشروطیت پیدایش مفهوم دولت بود که ملت و مرزهای جغرافیایی مشخص را نمایندگی می کرد) تضمین لازم را برای امنیت در محله برآورد می کرد. لوتی سمبل یک نوع اخلاق جوانمردی و دفاع از کسانی است که مورد ظلم واقع شده بودند ولو اینکه در مواردی اشتباه و یا لغزش فردی از آنان دیده می شد. درمجموع جامعه با دید اغماض به آنان می نگریسته است. علیرغم این، "لوتی" یک نهاد سنتی پذیرفته شده در ایجاد امنیت در روستا و شهرها بوده است.(24)

اما پس از انقلاب مشروطیت، با ایجاد نهادهای دولتی، پلیس و ژاندارمری و به ویژه مدرنیزاسیون صوری و اتوریتر از بالا و نه پایین به نقش "امنیتی" لوتی پایان داده شد. اما این تصویر از لوتی در دوران سلطنت پهلوی دستخوش تغییرات جدی محتوایی گردید و ضمن رسوب جنبه های مثبت لوتی از بعد فرهنگی، اساسا یک تصویر اجتماعی منفی را با خود به همراه آورد که در روند تغییرات بعدی جامعه، جای خود را به "لات" داد. "لات" به افرادی گفته می شود که در قهوه خانه و یا در گذر محله پرسه می زند و عموماً از روی دوش دیگران امرار معاش می کنند. نحوه حرف زدن، بیکاری مزمن، پرسه زنی و وارد منازعات محله شدن مهم ترین ویژگی های یک "لات" است که در اکثر موارد مغازه داران محل با دیده اغماض به آنان نگاه می کنند. در بعضی از محله های جنوب شهر که تعداد آنان زیاد بوده و عموماً به درگیری های محلی بین افراد دامن می زدند پلیس ناچار بوده در یک "همآهنگی و سکوت ضمنی" آنان را تحمل نموده و پذیرش ضمنی آنان را قبول کند زیرا تعدادی از آنان به دلیل دارا بودن "کاریسم" و سوار بودن بر یک شبکه سنتی، توان بسیج اجتماعی را داشتند. از این رو در مواقعی که حاکمیت دچار بحران بود از این افراد استفاده ابزاری می کرد. آیا این مفهوم از"لات" که استحاله کلمه لوتی در گذر زمان است با واقعیت شخصیت شعبان جعفری درمقطع کودتا همخوانی بهتر ندارد؟

بنابر این به کاربردن کلمه "لوتی" را با توجه به پایان یافتن نقش اجتماعی این مفهوم از انقلاب مشروطیت، بیان کننده واقعیت وجودی شخصیت شعبان جعفری نیست و فکرمی کنم مدلی که در زیر پیشنهاد می شود با واقعیت زندگی وی همخوانی بیشتر داشته باشد.

5- هویت جامعه شناسانه "معلق" با فقر شدید فرهنگی
پیربوردیو،(Pierre Bourdieu) جامعه شناس فقید فرانسه، در مقاله خویش تحت عنوان "توهم زندگی نامه ای" (Illusion biographique) هنگامی که به تحلیل جامعه شناختی ادوار مختلف زندگی کنش گران اجتماعی می پردازد، در متد کار، محقق را از هر گونه "داستان سرایی" های متداول قهرمان پرورانه در رمان و زندگی نامه شخصیت ها و مبارزان سیاسی و یا کپی برداری های پلیسی، عاشقانه و جنایی برحذر می دارد و به ویژه به پرسش کنند گانی نهیب می زند که تلاش دارند باسئوالات جهت دارن شان دهند که زندگی داستانی است از مجموعه جدانشدنی حوادث یک "من فردی" و شناسنامه ای به تعبیر "کانت"، که قهرمان داستان با زرنگی و تیزهوشی بی نظیری طبق یک برنامه از پیش تعیین شده، زندگی خود را در چهارراه های دشوار اجتماعی رقم می زند.(25) این نحوه نگاه به زندگی کنش گران سیاسی، که یک اراده گرایی افراطی(Volontarisme) را نمایندگی می کند، بازتابی از یک درک عامیانه(Sens commun)، عرفی و خطی از"خط سیر زندگی "(Trajectoire) است که مانند یک خط مترو، فقط اول و آخرخط دیده می شود بدون اینکه به شبکه پیچیده ای توجه شود که خطوط مترو بر روی آن تعبیه شده است. آنچه که در ذهن محقق در پس زدن این درک عامیانه از زندگی سنگینی می کند خداحافظی با یک ادراک ایستا و شناسنامه ای از زندگی فعالین سیاسی است. به عنوان یک نهاد اجتماعی کهن، همه افراد یک اسم کوچک دارند و یک نام خانوادگی که "نام خاص" است. این "نام خاص" علیرغم "مسافرت" در حوزه های(Champs) گوناگون (بر دار مکان) و در مقاطع زمانی متفاوت(بر دار زمان)، اما در درک عامیانه به عنوان "یک نقطه ثابت در یک جهان متحرک" تعریف می شود که در نهایت یک هویت اجتماعی واحد و پایدار به فرد می دهد که دیگران به وی این گونه نگاه می کنند. "بوردیو" معتقد است این هویت اجتماعی ایستا با هویت زیست شناختی یکی می شود و در نهایت در کنار "اسم خاص" به امضای فرد ختم می گردد که مبین پذیرش حقوقی و اجتماعی این هویت در تمام ادوار بعدی زندگی اوست.

با این مقدمه متدیک در روش کار، دو مدل مورد مطالعه واقع شده بالا از یک ضعف روش شناسی رنج می برد که در کانون آن، شخصیت شعبان جعفری متناسب با تغییرات در بر دار زمان و مکان به طور پویادیده نمی شود. پس اگر دو مدل فوق را قبول نداریم واقعیت شخصیت وی چیست؟ و چگونه باید از این کلاف سر در گم رهایی جست؟

در ابتدا ذکر این نکته ضروری است که ورود به وادی سیاست، به تعبیر"وبری" کلمه، خواه به مفهوم : " فعالیت سیاسی برای امرار معاش و گذران زندگی " و یا خواه به مفهوم" فعالیت سیاسی برای تحقق یک آرمان انسانی و اجتماعی" بدون داشتن "سرمایه های چندگانه" ناممکن است. (26)

وادی سیاست تنها حوزه ای است که نمی توان بدون توانمندی های اجتماعی و فردی "چند جانبه" وارد آن شد. این وادی به دلیل خصلت پیچیدگی و سیال آن، نیازمند افرادی است که مجموعه ای از دارائی های فردی، اجتماعی، اقتصادی و سیاسی خویش را در یک فرآیند زمانی در بانک شخصیت خود به ودیعه گذاشته باشد.

شعبان جعفری به دلیل برخورداری از یک کاریسم فردی بالا(تنومند، شرور، حاضرجواب و سابقه زندان)، مهارت فوق العاده در ورزش باستانی(دارا بودن رتبه قهرمانی)، توانمندی اجتماعی در بسیج افراد حول وحوش خود در چارچوب"مرید و مرادی و مرشد بازی" و"نوچه پروری" و در نهایت دارا بودن روابط نزدیک با جناح ارتجاعی روحانیت به رهبری کاشانی و..".سرمایه" نسبی قابل توجهی در خود قبل از کودتا جمع نموده بود که چشم کودتا گران را به خود خیره نمود و توانست با کمک آنان سرمایه خویش را به راحتی به وادی سیاست انتقال دهد. از آن رو سخن از " انتقال سرمایه" به وادی سیاست می شود که وی به استناد خاطراتش اساساً تیپ سیاسی نبوده است: (27)

"....مرتب با توده ايا مبارزه و زد و خورد می كرديم، كار ديگه‌ای نبود بكنيم.....{زیرا توده ایها}........مرگ بر شاه و زنده باد استالين می گويند....{آیت الله کاشانی} به‌ همون می گفتن، اينا مذهب ندارن، آيين ندارن، قرآن رو نمی شناسن، خدا رو نمی شناسن، هيچي‌رو. خب ما می رفتيم دنبال كار اينا....".

شعبان جعفری برای اولین بار در سال 1326 شمسی، با ایجاد اغتشاش در تئاتر فردوسی، در نمایش « مردم » به کارگردانی عبدالحسین نوشین، برای حاکمیت ثابت نمود که برای ایجاد اخلال و ترس فردی توانمند و قابل اتکا است و به راحتی می تواند مورد استفاده ابزاری قراربگیرد زیرا به دستور اداره آگاهی و حتی با گرفتن پول و تشویق نامه مدتی از تهران به لاهیجان فرستاده شد. در آنجا ضمن اداره زورخانه ای یک سال بعد به تهران بازگشت داده شد.

انتقال "سرمایه های چند جانبه" به وادی سیاست کاری بسیار پیچیده است که همگان را یارای ورود به آن نیست و به مجموعه پارامترهایی مربوط می شود که کنش گران سیاسی در رقابت با یکدیگر برای تصاحب قدرت سیاسی به قول "بوردیو" در یک "حوزه مشخص" با هم به تقابل، جنگ امواج وصف آرایی مشغول اند. (28).

باید تاکید نمود انتقال" سرمایه" از حوزه های دیگر به سیاست بحث پیچیده و بغرنج "رقابت" کنش گران سیاسی را در فضای اجتماعی پیش می کشد که ورود به آن خارج از ظرفیت این مقاله است. اما باید تاکید نمود ازروز 29تیرماه 1332 که سرلشگر زاهدی به عنوان عنصر کلیدی در هدایت پروژه کودتا، با ساده انگاری مصدق از تحصن خارج شد کودتاگران توانستند با به کارگیری انواع مختلف "سرمایه" از رقیب اصلی خود دکتر مصدق پیشی گیرند. چنین به نظرمی رسد که نقش عناصر و نیروهای "معلق" که هیچ گونه جایگاه تثبیت شده واقعی به طور جامعه شناسانه در دوران گذار نداشته اند و توسط شعبان جعفری و بخش ارتجاعی روحانیت نمایندگی می شد به کمک کودتاگران شتافت و به عنوان" پوش اجتماعی"، حتی ضعیف و ناقابل به نسبت قیام سی تیر1331، که شاه شدید به آن نیازداشت، در"رقابت" نقش مکمل را بازی نمود. از این رو به کار بردن لفظ قیام با تعریفی که در علوم اجتماعی از این واژه سراغ داریم در مورد کودتای 28 مرداد، بیشتر سیاسی است تا برخاسته از یک درک و دریافت علمی از واقعیت رویداد 28 مرداد.

در واقع نقش شعبان جعفری و"باند" اطراف وی، به تعبیر بسیار زیبای این کلمه توسط اریک هابزبام"( E.J.Hobsbawm) در اثر کلاسیک وی "باندها" (Les bandits)، (29) به عنوان پوش اجتماعی برای مشروعیت بخشیدن به کودتا بعد دیگری از شخصیت وی را به نمایش می گذارد که در جامعه شناسی از آن تحت عنوان "ایست گرایی" و یا به تعبیر دقیق تر" پس افتادگی فرهنگی" نام می برند. بدین مفهوم " هنگامی که یکی یا بعضی از عنصرهای فرهنگی یک جامعه دگرگون شود، به ناگزیر تناسبی که بین آن عنصر و عنصرهای دیگر برقرار است، از میان می رود و در نتیجه پس افتادگی فرهنگی(Cultural lag) پدید می آید. پس افتادگی فرهنگی که یکی از نکته های مهم پویایی شناسی فرهنگی است، بر عقب ماندن نسبی یک عنصر فرهنگی از عنصر فرهنگی دیگر اطلاق می شود و این عقب ماندن نسبی یک عنصر یا معلول مداخله عمدی انسان و یازاده کندی سیر خود آن عنصر است"(30)

ازا بتدای روی کار آمدن دکتر مصدق، برخی از گروه های اجتماعی حاکم که از امتیازات فراوان برخوردار بودند، حفظ وضع موجود(Status quo) رامی خواستند و هر تغییری را دشمن خود می پنداشتند. این قبیل گروه ها به قول وب لن(Veblen)، جامعه شناس آمریکایی، "همواره با تبلیغ و دروغ و فریب، منافع خصوصی خود را به صورت مصالح مقدس عمومی جلوه می دهند و توده مردم را به پاسداری آن ها و مخالفت با تغییر وضع موجود اغوا می کنند." (31)

در کانون این گروه های حاکم تعدادی از امرای ارتش قرارداشتند که برای درک چگونگی این تشویش و نگرانی آنان و نیز نحوه برنامه ریزی و اجرای روز به روز آن، خاطرات اردشیر زاهدی، فرزند سپهبد کودتا چی، در بخشی از کتاب تحت عنوان" پنج روز بحرانی" خواندنی است. با خواندن این خاطرات و نیز خاطرات "افسوس گرایانه"(Nostalgique) ثریا پهلوی، دومین همسرشاه، به خوبی می توان " پس افتادگی فرهنگی" را در قشر ممتاز سلطنت به خوبی یافت.

متاسفانه شعبان جعفری در بستری از یک عقب ماندگی فرهنگی شدید فردی، هم چنانکه درزندگی نامه اش مرور کردیم، به طور جامعه شناسانه نماد "باند ودسته ای" در مقطع کودتا است که به دلیل اینکه جامعه در دوران گذار بسر می برد و به دلیل اینکه قشر و لایه ای که این باند به آن تعلق داشت، درفقدان سیاست های رادیکال اجتماعی و سیاسی مصدق نتوانسته بود سخنگو و نماینده خود را بیابد ، به حالت "معلق و لرزان" در جستجوی یک ناجی بود که به وی یک موقعیت اجتماعی جدید بخشد تا بتواند در بستری از تخصص در ورزش باستانی، نقش خویش را در چارچوب دولت کودتا ایفا نماید. باشگاه وی پس از کودتا چنین موقعیت اجتماعی را بوی بخشید و صفحه جدیدی در زندگی وی گشود که بررسی آن خارج از حدود این مقاله است.

داستان بررسی جامعه شناسانه اقشار و لایه های عقب مانده جامعه که به صورت "سیال ومعلق" درمقاطعی که جامعه ایران دچار بحران سیاسی است، یک بار دیگر در جریان انقلاب سال 1357 نیز تکرار شد که در مداری بسیار بالاتر و اسفناک تر خمینی از آن استفاده ابزاری و سرکوبگرانه نمود. بدین معنی که سه قشر بی هویت و سرگردان یعنی دهقانان فاقد زمین و بی سواد، اقشار دون پایه درحاشیه شهرهای بزرگ و سرانجام لایه های مذهبی سنتی به دلیل عدم دارا بودن موقعیت تثبیت شده از نظر اجتماعی، در جستجوی یک ناجی بودند تا به اساسی ترین مشکل آنان یعنی هویت اجتماعی پاسخ داده شود و خمینی تنها رهبری بود که توانست بخش مهمی از آنها را جذب نموده و در نهادهای سرکوبگر خود سازماندهی نماید و بخش علنی آن تحت عنوان حزب الله و بسیج به صورت چماق داری در حمله به دفاتر احزاب و گروه های سیاسی و نیز میتیگ ها ی آنان به کار گرفته شود. (32)

بنابراین با توضیحات فوق شاید بتوان نتیجه گرفت شعبان جعفری پدرخوانده قشری است که درست 25 سال پس از کودتای 28 مرداد در ابعادی به مراتب وحشتناک تر توسط خمینی تحت عنوان حزب الله باز تولید شد و در روند اداری خویش به صورت چماقداری دولتی تاکنون ادامه دارد.

نتیجه گیری

مقاله بااین سئوال آغازشده بود:

آیا آن طوریکه در فهم عمومی جاافتاده است شعبان جعفری واقعا آدم" بی مخ " بوده و هیچ گونه توانمندی اجتماعی نداشته است؟ آیا می توان او را در قشر لمپن ها جا داد؟

اگر جواب این سئوال منفی است آیا می توان وی را درردیف "عیاران "و "لوتی" ها قرار داد؟

در پاسخ به این سئوالات دو نظریه رایج را مورد بررسی قرار دادیم. در نظریه لمپنیسم آنچه که درمورد بیوگرافی زندگی شعبان جعفری در طیف یک دسته از نویسندگان چپ دیده می شود، یک نگرش ایستا، منفی و یک "خطی" تحت عنوان "شعبان بی مخ" لمپن- چماقدار است که قبل از اینکه یک تصویر درست از واقعیت شخصیت او با شد، یک تسویه حساب سیاسی با اردوی سلطنت طلبان است.

در نقطه مقابل، کسانی که تلاش دارند در یک درک ایستا ولی مثبت گرایانه وی راعیار و لوتی و.. نشان دهند، فراموش کرده اند که "خط سیر زندگی" وی تا مقطع کودتا چنین نتیجه گیری را اجازه نمی دهد و پس از کودتا هم، فعالیت وی در چارچوب "باشگاه جعفری" در جهت تحکیم و تثبیت رژیم شاه بوده است. عیاران و پهلوانان واقعی، از رستم گرفته تا جهان پهلوان تختی، همواره در کنار ستمدیدگان و محرومان بوده اند و از کرنش درقبال قطب های قدرت ابا داشتند و زندگی ساده خود را برجلال و شکوه ظاهری دربار پادشاهان ترجیح می دادند. عبدالحسین زرین کوب در"کوچه رندان"، معتقد است نه فقط نزد زهاد و علما این ارتباط با حکام مایۀ آلودگی تلقی می شد آزاداندیشان هم از آن، به عنوان چیزی که وقت و فکر را پریشان می دارد، دوری می کردند و حافظ در چنین احوالی بود که " صحبت حکام" را" ظلمت شب یلدا" می خواند.(33). بنابر این سر ساییدن شعبان جعفری در آستان شاه، که ریشه در روح عامه دارد در ادبیات به عنوان تسلیم شدن به جلال و قدرت است که مورد تقبیح رندان و عرفا بوده است.
پس از نقد این دو نگاه نشان دادیم شعبان جعفری را باید به طور جامعه شناسانه در چارچوب دوران گذار و "بحران" ایجاد شده در جامعه ایران در مقطع کودتا مورد مطالعه قرار داد که مهم ترین خصایص جامعه شناختی آن را برشمردیم. او نماینده قشر و لایه ای ازجامعه ایران در مقطع کودتا بود که از آغار به حکومت رسیدن مصدق به دلیل" لرزان و معلق بودن" این لایه در"بازی" تعادل قوای نیروهای کنش گرسیاسی در"حوزه" تسلط بر اهرم های قدرت سیاسی، در جستجوی یک ناجی و سخنگو، مورد استفاده ابزاری بخش های رو به عقب جامعه قرارگرفت. این بخش ها (تعدادی از امرای ارتش، دربار، فئودال ها، بخش ارتجاعی روحانیت) به دلیل "پس افتادگی فرهنگی" فاقد توان رقابت دمکراتیک با نمایند گان بخش های مدنی جامعه بودند و در نتیجه با سرکوب و بسیج عناصری چون شعبان جعفری به عنوان "پوش اجتماعی"، قدرت راقبضه نمودند. سرشت استبدادی طولانی مدت جامعه ایران، فقدان نهادهای مدنی استوار و سرانجام عدم انجام رفرم های رادیکال ساختاری از جانب مصدق موجب شد که "ایست گرایان" اجتماعی برای دفاع از منافع طبقات ممتاز نتوانند با سایر بخش ها خود را همساز سازند. زیرا دگرگونی یک عنصر با سرعت یکسانی در عنصرهای دیگر منعکس نمی شود، بلکه هر عنصری مطابق مختصات خود و به نسبت رابطه ای که بین آن وعنصر دگرگون شده برقرار است با سرعت معینی تغییر می کند. از این رو هر یک از عنصرهای فرهنگی یک جامعه برای آن که به عنصر تغییر یافته برسند و با آن همسازی یابند، به مدت زمانی که البته در مورد همه آنها برابر نیست، نیازمندند". پس افتادگی فرهنگی" از اینجا متولد می شود (34) و شعبان جعفری نماد ابن فقر فرهنگی است.

سایه دولت کودتای سپهبد زاهدی مثل یک کابوس گران بر جامعه ایران توسط تیپ هایی چون شعبان جعفری شوم بود و ناهموار. تهران از ترس اوباش و نوچه های وی در بهت فرو رفته بود و با حمله به مخالفین و دگراندیشان، چماقداری به نام وی در خاطره جمعی ایرانیان حک شد که بعد ها حزب الله در مداری جدید تحت حاکمیت خمینی باز تولید نمود.

سپاسگزاری در نوشتن این مقاله از کمک دوستان گرامی زیر برخوردار بودم که صمیمانه از آنها سپاسگزاری می کنم.

1- دوست گرامی محمدعلی نژاد از کلن در معرفی برخی منابع با من همراهی نمود.

حسن ابراهیمی در ویرایش مقاله و نیزطرح نکات محتوایی مثل همیشه یاور من بود-2.

منابع:
1- کیهان لندن، شماره 1120، پنج شنبه 2 شهربورماه 1385خورشیدی، 24 اوت 2006 میلادی، صفحه: 15.

2-هما سرشار، خاطرات شعبان جعفری. چاپ دوّم ، لوس آنجلس، نشر ناب، بهار 1381، صفحه :213

3- مسعود بهنود، شعبان جعفری، مرگ روز 28 مرداد، روزنامه نیمروز، شماره 896، جمعه سه شهریور 1385خورشیدی

4- هما سرشار، خاطرات شعبان جعفری، منبع ذکرشده، صفحه: 24.

5- هما سرشار، خاطرات شعبان جعفری، منبع ذکرشده، صفحه: 24.

6- خیراندیش، کیهان لندن، شماره 1121، پنج شنبه 9 شهربورماه 1385خورشیدی، 31 اوت 2006، صفحه 8

7- هما سرشار، خاطرات شعبان جعفری، منبع ذکرشده، صفحه:47-60

8- کیهان لندن، شماره 1120، منبع ذکرشده، صفحه: 15.9

9- خیراندیش، کیهان لندن، شماره 1121، منبع ذکرشده، صفحه: 8.

10- هما سرشار، خاطرات شعبان جعفری، منبع ذکرشده، صفحه:161-165

11- حسین مکی، کودتای 28 مرداد و رویدادهای متعاقب آن، تهران، چاپ اول، انتشارات علمی، صفحه: 140 12- خیراندیش، کیهان لندن، شماره 1121، منبع ذکرشده، صفحه: 8.

13- مسعود بهنود، شعبان جعفری، مرگ روز 28 مرداد، روزنامه نیمروز، شماره 896، جمعه سه شهریور 1385خورشیدی

14-Michel Dobry, Sociologie des crises politiques, la dynamique des mobilisations multisectorielles, Paris, Référence, 1992, p.141-143.

15- به تازگی کتابی تحت عنوان خاطرات اردشیر زاهدی به بازار آمده که توسط دوستش آقای احمد احرار ویراستاری شده است. در این خاطرات زاهدی به جای کودتا از قیام 28 مرداد نام می برد. گرچه از آقای احرار انتظار نمی رفت که دست به تحریف تاریخ بزند ولی باثبت فعالیت های اردشیر زاهدی از ابتدای خروج پدرش از تحصن درتاریخ 29 تیرماه 1332 به خوبی می توان چگونگی پروژه کودتا را روز به روز از زبان توطئه گران علیه حکومت دکتر مصدق شنید. اردشیر زاهدی یکی از پادوهای ارتباطی پدرش با دوستانش در سیا و دربار و تعدادی از امرای بالای ارتش بود که به اعتبار"دروغگو کم حافظه است"، درموارد زیادی چگونگی رابطه شخصی اش را با عوامل آمریکایی در ایران توضیح می دهد. برای مطالعه ر.ک.ب :

15- اردشیر زاهدی، خاطرات اردشیر زاهدی، به ویراستاری احمد احرار، آمریکا، انتشارات ایبکس، بهار 2006، 1385خورشیدی، صفحه : 169-199 و نیز ر.ک.ب : La princesse Soraya, Le palais des solitudes, Edition, J’ai lu Paris.

16- برای مطالعه خاستگاه اجتماعی مصدق ر.ک.ب : یرواند آبراهامیان، ایران بین دو انقلاب، از مشروطه تا انقلاب اسلامی، ترجمه کاظم فیروزمند، حسن شمس آوری و محسن مدیر شانه چی، تهران نشر مرکز، چاپ نهم 1384، صفحه : 229

17- اسد سيف، سایت اینترنتی آنلاین ، پنجم فوريه ۲۰۰۳. وی تعریف لمپنیسم را استناد به کتاب علی اكبراكبری تحت عنوان "لمپنيسم" نموده است این کتاب در سال ۱۹۹۱ در خارج از كشور تجدید چاپ شد.

18- برای مطالعه رابطه جرم و نوع مجازات و حکم صادرشده علیه مجرومین ر.ک.ب : میشل فوکو، مراقبت و تنبیه، تولد زندان، مترجمان: نیکو سرخوش، افشین جهاندیده، تهران، نشر نی، 1384، صفحه :54-84

19- هوشنگ وزيرى، مردی از طايفه عياران، صفحه فرهنگ و دانش، كيهان پنجشنبه ۳۱ ژوئيه ۲۰۰۲.

20- هما سرشار، خاطرات شعبان جعفری. چاپ دوّم ، لوس آنجلس، نشر ناب، بهار 1381، صفحه : 228-245

21- حسن عمید، فرهنگ عمید، تهران، چاپ دهم؛ انتشارات امیرکبیر، جلدسوم، 1384، صفحه : 1741

22- هما سرشار، خاطرات شعبان جعفری. چاپ دوّم، منبع ذکرشده، صفحه : 57،60،23

23 – مسعود بهنود، شعبان جعفری، مرگ روز 28 مرداد، روزنامه نیمروز، شماره 896، جمعه سه شهریور1385خورشیدی

24- برای مطالعه بیشتر در مورد رابطه لوتی و لات ر.ک.ب پایان نامه فوق لیسانس نگارنده تحت عنوان خاطرات پناهندگان سیاسی ایرانی درمورد حزب الله دردانشگاه نانتر در پاریس: Vahabi Nader, Le Hezbollah et la mémoire, les discours des réfugiés iraniens sur le Hezbollah, le mémoire de DEA, sous la direction de Didier Bigo, Université de Nanterre, septembre 1999

25- بوردیو در کارهایش تلاش دارد نشان دهد که زیر ساخت های اجتماعی در رفتار، گفتار و پندار عاملان اجتماعی تاثیر دارد و شدیداً از آن متاثر می شوند. تحلیل ساختاری پیر بوردیو با مفاهیم نظری جدیدی همراه است که به نام او ثبت شده است و فهم جامعه شناسی او بدون درک این اصطلاحات، ازجمله "عادت واره" ( Habitus) ، " حوزه "(Champ)و.. امکان ندارد. از نظر بوردیو یکی از وظایف مهم جامعه شناس که از ارکان روشنفکری او نیز هست، فهم و افشای این موارد ناپیداست، مواردی مانند بی طرفی دولت، بی طمعی دانشمندان، عینیت علم، معصومیت هنرو.. که طبیعی بودن، قطعیت و درستی ظاهری خود را مدیون ساختارهایی هستند که در یک کلام نظام باز تولید نامیده می شود. ر.ک. به Pierre Bourdieu, Raisons pratiques : sur la théorie de l'action (نظریه کنش، دلایل عملی و انتخاب عقلانی) ترجمه مرتضی مردیها، تهران، نقش و نگار، 1380، صفحه :109-120

26- ماکس وبر ، دانشمند و سیاستمدار ، ترجمه احمد نقیب زاده ، تهران ، موسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران ، خرداد1368، صفحه 116 و نیز مراجعه شود به مقاله نویسنده تحت عنوان : مرزهای اخلاقی" استتار" سیاسی جنایت علیه بشریت در جستجوی ریشه های مواضع پراگماتیک اپوزیسیون در سایت اینترنتی دیدگاه

27- هما سرشار، خاطرات شعبان جعفری. چاپ دوّم، منبع ذکرشده، صفحه : 107 و 86

28- پیر بوردیو، نظریه کنش، دلایل عملی و انتخاب عقلانی، منبع ذکرشده، صفحه :46-78

29-E.J. Hobsbawm , Les bandits ,traduit de l’anglais par J. Rospars, Paris, La Découverte,1999,p.7_17

30- آگ برن و نیم کوف، زمینه جامعه شناسی، اقتباس : ا.ح. آریان پور، تهران، انتشارات نگاه، 1380، صفحه: 433اسد سيف، سایت اینترنتی آنلاین ، پنجم فوريه ۲۰۰۳.

31- آگ برن و نیم کوف، زمینه جامعه شناسی، اقتباس : ا.ح. آریان پور، منبع ذکرشده، صفحه : 432

32- برای مطالعه عمیق تر درمورد چگونگی پیدایش نیروهای سرکوبگر رژیم ، مراجعه شود به مقاله دیگر نگارنده تحت عنوان : جامعه شناسی تعریف تبعیدی سیاسی قسمت سوم : نیروهای اجتماعی سرکوب، سایت اینترنتی دیدگاه و بولتن

33- دکتر عبدالحسین زرین کوب، از کوچه رندان، درباره زندگی و اندیشه حافظ، تهران، انتشارات سخن، 1377، صفحه: 46

34- آگ برن و نیم کوف، زمینه جامعه شناسی، اقتباس : ا.ح. آریان پور، منبع ذکرشده، صفحه: 433
_______________________

دکتر نادر وهابی این مقاله را برای چشمان بیدار فرستاده اند.


mardi, juillet 20, 2004

"سفر" از ایمان اسلامیان

بنام خدا
سفر
از
ایمان اسلامیان

پدر یک پسر دیگر می خواست. این را همه می دانستند. بدش می آمد که فقط داماد داشته باشد و دخترش را بفرستد برای زیر دستی چند تا نره خر نفهم! این را از خودم نمی گویم پدر جلوی خودم هم گفت. پدر می دانست که به قصه هایی که برایمان سرهم می کند گوش نمی دهم و خودم را زده ام به خواب. مادر می ترسید از زیر این زایمان زنده بیرون نیاید، چاق شده بود و بعضی وقتها که شست و شور می کرد می افتاد به هناسه زدن. سر زایمان آخرین خواهرم رفت آن دنیا و برگشت. مگر پدر گوش می داد ، تا مادر حرف می زد از مادربزرگ می گفت و اینکه برنج را می گذاشته روی آتش و بچه اش را می زاییده بدون اینکه برنجش خراب شود. مادر به من اشاره کرد. چند بار گفت که این هم پسر ،... پدر می دانست که من بیدارم. محکم آنقدر که اگر خواب هم بودم از خواب می پریدم:
- شاید این پسره وبا گرفت. کمونیست شد. رفت معتاد شد و شاید یک دختر بزک کرده بردش .....

تابستان كه مي آمد بام گل مال خانه، ملك شخصي من مي شد. مي نشستم كنار بام. دو سه خانه كناري را ديد مي زدم و وقتي چيزي براي ديدن نبود مي رفتم آن وسط ها هر جور كه مي خواستم مي خوابيدم. با لحاف. بي لحاف. با لباس. بي لباس... تنهاي تنها. بي فكر مزاحم و بالاسر. پدر كه هر جا را خالي مي ديد دراز مي شد. دخترها هم دو سه پله اول را بالا نيامده با غيظ پدر كور گم مي شدند مادر هم از ترس خفتك بالا نمي آمد. مي ترسيد دوخته شود به زمين و نفسش بالا نيايد ... آفتابه را زير لحافها قايم مي كردم و مي آوردم بالا و نصف بام را نم مي زدم و بر خشكي بام مي خوابيدم. تك و توك نسيمهايي كه مي آمد بوي نم گل را زير مشامم مي آورد. از تیغه دماغ تا همه کله ام خنک می شد. اما آن شبها... آن شبهاي آبي تابستان كه روشن بود و می شد تا وسط گندمها را دید. اما ترسش از تاريكي بيشتر ميشد. حتي بر بام هم خوابم نمي برد دنبال بهانه مي گشتم كه بروم پايين و پايين پاهايشان بخوابم...
- بخاطر شماست كه مي آيم پايين. مي ترسم كه بترسيد ...
آسمان آبي رنگ به رنگ مي شد سياه. سوسني. بنفش. آبي... نمي دانم آن گربه ها از كجا پيدايشان مي شد. دعوا مي كردند و كلي به هم دندان نشان ميدادند و بعد شروع به ناله مي كردند و تا صبح نيز نيز مي كردند. ناله هايشان به گربه نمي رفت مثل ناله هاي آدمهايي بود كه خودشان هم نمي دانند براي چه ناله مي كنند. نيز نيز ها شور به دل آدم مي انداخت. مادر مي گفت اينها ارواح لكاته هايي هستند كه گور جوابشان كرده مي آيند بالا و از ما مي خواهند كه برايشان آرزوي بخشش بكنيم. حسابي مي لرزيدم كم كم مي خواستم سرازير شوم پايين. نسيم بوي نم گل رامي آورد روي دماغم. بوي گل مرده شور خانه مي داد. فكر مي كردم گل تربت است كه به لبم ماليده اند و آماده غسل مي شوم. همه ميتهايي كه ديده بودم در آن مهتاب روشن مي آمدند روي گوشه هاي بام مينشستند. بيني هايشان سايه مي انداخت روي گونه ها و صاف مي نشستند. هيچ ذكري كارساز نبود. مي دويدم پايين توي بو و عرق و پشم بدبوي فرش. پرزهاي فرش چشم در مي آوردن و خيره به من مي ماندند. فقط به تغير مادر بود كه مي خوابيدم... حاضر بودم در همان عرقهاو بوي پاي پدر كه مثل عطر مانده پدر بزرگ بود بخوابم. اما روي بام نروم. چه رسد به آنكه بخواهم در آن شبها از خانه بيرون بروم. آسمان آن شبها، صاف و بي لكه مثل رازي كه همه فهميده باشند دلم را خالي مي كرد.....
فاصله خانه ما تا شهر خيلي نبود اگر دقيق هم نمي شدي چراغهاي شهر را مي شد ديد. نه ده بوديم و نه آبادي شناسنامه داري. چند تا خانه يك شكل كه همه با هم قوم بوديم و به ضرب رشوه و زور پدر بهمان برق داده بودند. پدر خوش نداشت به كسي حساب پس بدهد و ازش جواب بخواهند. خودش به همه امورات اين چند خانه مي رسيد و همه اقوام حرفش را مي خواندند. براي خودش اربابي مي كرد... از خانه مان تا شهر را يكدست گندم كاشته بود. هرچه عمو ها بهش مي گفتند كه سود چغندر از گندم بيشتر است گوش نمي كرد. اعتقاد داشت كشت يعني گندم . گندم هاي پر و يكدستمان همين طور تاشهر مي رفت. براي بردن گندمها به شهر گاري نمي خواست از طرف شهر گندمها را درو مي كردند و مي آمدند جلو و همان جا گندمها را تحويل مي دادند. پدر در دوران خان كشي اين زمينها را صاحب شده بود و ما را آنجا آورده بود كه كسي به مالكيت پدر شك نكند. عده اي كارگر زمين دور و برش را گرفته بودند و پدر يكي از ملاكين و پولدارهاي شهر شده بود. آنقدر كه اولين دوچرخه شهر را برايم خريد. پدر هيچ شبي خانه نبود. مي گفت مي رود سر آبياري تا كارگرها آب را حل ندهند. آن شب نوبت آب ما بود و پدر با اينكه مي دانست مادرم در حال به دنيا آوردن هشتمين بچه اش است. رفت كه زود برگردد. گفت: به دلش خورده كه مادر تا دو روز ديگر نمي زايد.
- تازه اگر درد سراغش اومد. زن داداش هست.
صداي جيغ مادرم را نشنيده بودم. حتي در مرگ پدر بزرگ. اما آن شب يكريز جيغ مي زد. زن عمو هم دست و پايش را گم كرده بود. همه همسايه ها ريخته بودند خانه ما. اما همه كاري كه از دستشان بر مي آمد گريه بود. عموها هم هركدامشان جايي رفته بودند. نمی شد که از زیرش در بروم. بايد در آن شب آبي تابستان مي رفتم شهر تا براي مادر قابله بياورم.
از خانه ما تا شهر يكسره راه خاكي مستقيمي بود كه از ميان گندمزار مي گذشت. نه روشنايي و نه خانه اي فقط چند اطاق خرابه كه از رعيت سراي خان مانده بود و درخت قديمي بالاترش و تيرهاي برق كه از كناره جاده تا شهر مي رفتند. بار اول نبود كه شب به شهر مي رفتم. مهمانهاي پدر از گرمسير مي آمدند و چند روز خانه ما مي ماندند. مهمانها، مشتريان معاملات تركي پدر بودند. براي رسيدن به كارهايشان چند روزي خانه ما مي ماندند. شب تنباكوي خانه تمام مي شد و من با داد پدر و دو سه قران كرايه پا، براي خريدن توتون هكون به شهر مي رفتم... چند باري شد كه از گرمسير مهمان داشتيم و تنباكوي خانه تمام شد.
با هر ركابي چيزي مي گفتم. اسم كسي را صد بار تكرار مي كردم. ديكته فردا. دعاي جوشن كبير كه تكه تكه حفظش بودم. آنقدر براي خودم حرف مي زدم كه وقت ترسيدن پيدا نكنم و به شهر برسم. اما اين اولين شب آبي تابستان بود كه بايد به شهر مي رفتم.
از هر جايي صدايي مي آمد. وز وز پشه هاي تابستاني، غورباقه ها، جير جيركها، صداي گندمها. صداهايي كه هميشه از كوه و از چرخ عقب دوچرخه مي آمد. هر از چندي صداي چرخ شروع مي شد و بي دليل قطع مي شد. همه صداها با هم تو گوشم بودند و صداي يك اركستر هماهنگ را مي دادند كه هدفدار مي نواختند و فقط مانده بود كه من بخوانم... از لابلاي گندمها تا همه آسمان آبي تيره و روشن بود. صداي خس خس سينه ام و صداي بيهوده دوچرخه هول آن شب را بيشتر ميكرد. تا آنجا كه مي توانستم سريع ركاب مي زدم. مادرم فراموشم شده بود. فقط ر كاب مي زدم. تاير پر باد دوچرخه از روي جاده شني مي گذشت. سنگريزه هاي جاده تاير را تكان مي دادند و وجودشان را مستقيم مي آوردند توي کمرم..... بار اول نبود كه براي قابله آوردن به شهر مي رفتم. براي خاله هايم و زن عمو كه سر زا رفت هم به دنبال قابله رفتم. دوچرخه كه نبود با الاغ پدر دنبال قابله مي رفتم. قابله را سوار الاغ مي كردم و تا خانه دنبالش مي دويدم. شهر سه چهار تا قابله داشت حتي مي خواستند يك زايشگاه هم بسازند. پدر فقط يك قابله را قبول داشت. قابله خاندان ما اول شهر خانه داشت. ديوار خانه اش ديوار شهر بود. بي هيچ توقعي مي آمد. سريع و فرز بچه را به دنيا مي آورد و بچه و زائو را تحويل مي داد و هر چي بهش مي دادند: پول، آرد، لباس،.. هرچی، مي گرفت و مي رفت... چه جوكها كه برايش نساخته بودند. از زيبايي بهره ای نداشت و تا پيري بي شوهر مانده بود. خودش می گفت کسی که دلش را بلرزاند را پیدا نکرده... جو كهاي زري قابله چند ساعتي گرمي شب نشيني هاي ما بود.... زري قابله روي ترك دوچرخه هم مثل الاغ مي نشست. پاهايش را باز مي كرد و هر از گاهي سر پيچ ها پاهايش ترمز دوچرخه مي شد. بار اول كه با دوچرخه دنبالش رفتم. نمي آمد.
- الاغ به هشي. ايخه اي چيزي گوش مي كنه. چه اعتباري به اين چرخ زبون نفهم تو هست.
چند باري توي شهر ديدمش. زور نگهم داشت و تا چند دور نگرداندمش ول كن نشد. از كنار درخت كه رد شدم دوچرخه سرعت گرفت. ديگر در كمرم دانه سنگها را حس نمي كردم. دوچرخه روي زمين نبود فرمانش مي لرزيد. سنگريزه اي پس وپيش زمينم مي زد. ترمزها را امتحان نكردم من بايد سريع رد مي شدم. حس مي كردم از همه جا دارند نگاهم مي كنند. مي خواهند بهم حمله كنند. بيخودي تند تند نفس مي كشيدم. كنار رعيت سرا هر چه در سينه ام بود ريخت پايين. دوچرخه ام رفت روي حاشيه مزرعه و پرتاب شدم روي زمين... نمي دانم كي چشمانم بسته شد. به اطراف نگاهي انداختم همه جا ساكت شده بود. گيج و منگ بلند شدم. در نظرم آسمان آبي سياه شده بود. دلم از سياهي آسمان آرام گرفت. چند سنگريزه فرو رفته بود در كف دستم، سرديشان را احساس كردم. تلاشم براي در آوردنشان بيهوده بود. سنگريزه ها بيشتر فرو رفت. ريز تر از آن بودند كه بشود با ناخن گرفتشان. دوچرخه افتاده بود وسط جوي و چرخ تاب دارش دو سه دور اينطرف و آنطرف چرخيد. صداي ناله آمد. شايد ازضربه بود... اما صداي نزديك و واضح سرم را برگرداند. شبحي به ديواره رعيت سرا تكيه داده بود و تكان مي خورد. مات و بي اختيار نزديكش رفتم. شبح سرش را بالا آورد و خيره نگاهم كرد. يادم نيست آن موقع ترسيده باشم. چند بار عق زد. عق خشك.... چشمان سرخ سرخ، موهاي آشفته، آب دهان و استفراغهايش به همه جاي صورتش ماليده شده بود. چند تا پشكل آويزان از كنار موهاي فرفري اش باد مي خورد. از بوي بد آشنايش دلم قرار گرفت. پسر خان بود. هميشه آرام و بي صدا يك گوشه مي نشست و بالا مي آورد. هميشه بيرون از شهر! همه سنگش را انداخته بودند. توي خرابه ها و مزرعه ها پلاس مي شد و اگر چيزي بهش مي دادند مي خورد اما گدايي نمي كرد. توي مزرعه ها وسط گندمها بالا مي آورد پدر معترضش نمي شد:
- استفراغش براي گندمها خوبه. مي گن بهترين كوده...
تنها جمله اي كه از دهانش شنيده بودند. شكايت از سردرد بود. تلو تلو مي خورد و بالا مي آورد. مادرم يادش مي آمد كه كي پسر خان حالش بد شد و همين طور ماند: روز عاشورا مشروب مي خورد و مست مي آيد وسط عزادارها و به مسخرگي شروع به سينه زدن مي كند. از آن روز هميشه مست مي ماند. از مستي عرق و شراب فقط برايش تهوع و گيجي و خماري مي ماند تا شاد و شنگول بودن. هيچ كس هم نديد كه ديگر مشروبي خورده باشد.
چند بار ديگر عق خشكي زد. ترسيدم كه روده اش را بالا بياورد. شروع كردم به زمزمه حرفهاي آقاي راشد. خيلي از حرفها يادم رفته بود. بينش صلوات مي فرستادم. فكر نمي كردم كه دوچرخه ديگر دوچرخه اي بكند. اما بايد دوچرخه را مي بردم آرام بدون اينكه صداي پايم را بشنوم. رفتم طرف دوچرخه. گفتم اگر نگاهش نكنم متوجه ام نمي شود اما نمي دانم چطور دستش به مچ دستم رسيد: تمام بدنم مثل آب قنات يخ شد. با ترس نگاهش كردم. چشمانم قفل شد به چشمان مشكي اش كه از ميان ابروهاي و مژه هاي خاك گرفته اش پيدا بود. مژه هايش به سر لپش مي خورد. لبهايش را محكم به هم چسبانده بود. چند عقش را پشت لبهايش نگاه داشت. لپهايش باد مي شد و خالي مي شد. با هر عق سرش تكان مي خورد مسير نگاهش كج مي شد. اما تيز نگاهم مي كرد. چشمانم مي سوخت اما ترسيدم كه پلك بزنم. دلم شور مي زد. قلبم تاپ تاپ مي آمد زير گلو و ول مي شد پايين. مي فهميدم كه دارم عرق مي كنم. اما گرم نبودم... دستم را گرفته بود و دست ديگرم بالا نمي آمد كه عرقم راپاك كند... سر نافم سوخت و راحت شدم قلبم آرام گرفت و دوباره نفسم دستم آمد. از بالاي ران تا نوك انگشتانم كه ازصندلهايم لاستيكي ام بيرون زده بود داغ و خنك شد. ادرارم از كنار قوزك پا راه گرفت و رفت جلو. چند ثانيه اي طول كشيد. دور پاهايم گل شد. پسر خان به زانوهايش نگاه كرد. من هم خيره مانده بودم به او كه چكار مي خواهد بكند. خاك به سرعت گل شد و رسيد به زانوهايش و زانوهايش در گل فرو رفتند. يكهو سرش را بالا آورد. خواستم كه جيغ بكشم كه كسي به دادم برسد. شايد دلش به حالم مي سوخت. نفسم بالا نمي آمد كه گريه كنم و التماس بكنم. از مغزم گذشت كه كاش خدا به دادم برسد و گردنش را بشكند تا به جزاي معصيت ماه محرمش هم برسد. آرام نگاهم كرد. لبهايش مي لرزيد. گودي پاي چشمش را مي شد ديد. موهاي انبوه و فرش كه با حالت اينطرف و آنطرفت رفته بود. بيني كشيده و گردن بلند. روي لاله گوشش يك ورق كبره نشسته بود. با يك حمام ديدني مي شد. عقي زد. فكش به لرزه افتاد. مثل آنكه چيزي در دهانش بود. از كنار لبهاي گوشتي اش چيزي مثل يك لوبياي نيمه جويده شده از كنار لبش با تف كش آمد پايين و چرخيد و نشست توي گلها. نگاهش را پايين انداخت. مثل خرگوشم آرام سرش را بين دو دستش گذاشت و خوابيد روي گلها. لبش جلوي لوبياي نيم خورده بود. گونه استخواني اش كامل در گل فرو رفته بود. چند قدم عقب رفتم. توجهي نكرد. شلوارم خيس و سرد چسبيده بود به پاچه هايم و مغز ساقم را مي لرزاند. آرام رفتم طرف دوچرخه. حتي سايه ام كه از رويش رد شد تكان نخورد. فرز دوچرخه را برداشتم و پريدم رويش. بيخود ركاب مي زدم. زنجير ش افتاده بود. دوچرخه را با پا به جلو پرت مي كردم. حتي برنگشتم به پشت سر نگاه كنم. با همان هل هاي پا، دوچرخه شتاب گرفت. باد و شلوار خيس پاهايم منجمد مي كردند. اما در عوض شلوارم در حال خشك شدن بود. بهتر بود سرما بخورم تا مادرم از شيرين كاري ام بو ببرد. مادرم در قيد و بند استراحت بعد از زايمان نبود. شير اول را به بچه مي داد و مي رفت سر كارهاي خانه. اگر شلوار خيس من را ميديد و بوي كشك مانده شلوارم به مشامش مي خورد، چپقم را چاق مي كرد. دم در خانه قابله شلوارم خشك خشك شد. تا زري قابله آمد بگويد كه چرا نصف شب آمده ام و چرا زودتر صدايش نزده اند. پشت ترك دوچرخه من نشسته بود و در راه خانه بوديم. زري يكريز حرف مي زد از بچه هايي كه به دنيا آورده از جفتهايي كه دفن نكرده اند و چه شومي هايي بار آمده است و صدتا تعريف ديگر كه به من ربطي نداشت. فقط تاييد مي كردم. حرفهاي قابله را ناله هاي مادرم مي شنيم.
باد بوي گندمها را بلند كرد و كرد توي بيني ام و چشمانم را خنك كرد. چهار چشمي جلو را مي پاييدم كه پسر خان دوباره سر راهم سبز نشود. دلم با بودن زري قابله قرص بود. يلي بود براي خودش... محكم فرمان دوچرخه را چسبيده بودم كه پشت دستم خنك شد. دستم را سريع كشيدم. دوچرخه گيج چرخي زد. زمين خوردنم نزديك بود. اما باز دوچرخه را نگه داشتم. زري قابله فحش داد و يكوري خودش را نگه داشت. با ترس دستم را كه مي لرزيد بالا آوردم. لوبياي نيمه جويده را مي ديدم كه افتاده روي دستم... لوبيا را فوت كردم. اما نيفتاد. پهن شد روي دستم. دستم را بالا تر آوردم. بوي سبزي تازه به مشامم خورد. شبنم گندم بود كه مهتاب براقش كرده بود. شبنم كم كم محو شد. ترسيدم از زري قابله معذرت بخواهم و بدتر فحشم بدهد. در ادامه جاده نوري تكان خورد. نور اين سو و آن سو ميرفت. نور فانوسي بين زمين و هوا تكان مي خورد. مثل كسي علامت مي دهد نمي دانستم كه چه كاري كنم. زري قابله هم فقط نيز نيز مي كرد. سرش را گردانده بود يك طرف و هر چند دقيقه به خودش و من و روزگار فحش مي داد. حسابي از بد رانندگي ام دمغ بود. تا آمدم تصميم بگيرم كه چكار كنم كنار فانوس ايستاده بودم. پدر بود. نشسته بود اول جوي و پاههايش را گذاشته بود آنطرف جوي و آب از زير طاق زانوهايش رد مي شد. به درخت بيدش كه خودش كاشته بود تكيه زده بود و فانوس هم بالاي سرش تكان مي خورد. وقت آبياري كارش همين بود بارگاه هر كرتي را باز مي كرد. مي نشست كنار درخت بيدش و چرت مي زد. هر بار هم كه من مي گفتم كه شما اينجا باشي و نباشي آب رد مي شود. توي ذوقم مي زد. اما بعد نوازشي مي كرد و مي برد زير درخت بيد مي نشاندم.
- براي اعصاب و قلب خوبه. روزي دو سه ساعت كنار بيد بشين و فقط نفس چاق كن.
پدر خانه بند نمي شد. هارت و پورتي بود اما ته اش آرام وحرف گوش كن بود. از مادر حساب مي برد. سر مادر داد مي زد ما آخرش حرف مادر را مي خواند. اما مادر هم نتوانست پدر را خانه پا بند كند. مي گفت خانه بمانم. مريض مي شوم. شبهاي زمستان رختخواب مادر را مي انداخت و رويش مي خوابيد تا مادر روي رختخواب سرد نخوابد و بعد مي زد بيرون تا به گوسفندهايش سر بزند و صبح با سرشير و فله پيدايش مي شد. مادر اول مي گفت رفته يك زن ديگر گرفته اما خودش هم ديگر پي اين حرف را نگرفت. پدر تا مرا ديد چابك بلند شد.
- مادرت فارغ شد پسرك...
- لحنش فقط با من این طور نبود با همه ، فرق نمی گذاشت، بالاخره چیزی بارشان می کرد
زری نفسی چاق کرد وغريد:
- تو مردي. زنت داره بار تور و زمين ميذاره. تو اينجا باد گره مي زني.
جواب نداد. فانوس را برداشت و داد دست من و مرا هل داد و از جلو محكم شد روي زين. فرصت نداد كه بگويم مي ترسم. حتي حاضر بودم كه گلكاري ام را به پدر بگويم تا من را در اين شب هولي تنها ول نكند. اما پدر و زري قابله دور شدند.
- كرتي كه سيراب شد. آب رو بچرخون روي بقيه كرتيها.
گندمها بهم که مي خوردند صداي سوهان كشي مي دادند... خاك زير و رو ميشد و صدا مي داد. در دامنه كوه تك و توك چراغها شهر مشخص بودند. گندمزار تاريك بود. فانوس را برداشتم و آمدم وسط جاده كه همه چيز را ببينم. پيه هر كتكي را به تنم ماليدم. هر كار كردم نمي توانستم بمانم. بارگاه را بستم و آب را ول كردم كه برود بطرف شهر. تصميمم را گرفتم. تا صبح توي مرغداني حياط مي خوابيدم و صبح مي گفتم كه همه جا را آب داده ام... اما پدر مي فهميد. خودش مي گفت اگر زمين به اندازه يك تف كمتر و بيشتر آب بخورد مي فهمد. يك رعيت را به همين خاطر فلك كرد. شلاق برداشت و افتاد به جانش. مادرم شلاق را از دست پدر در آورد و گرنه شايد رعيت بيچاره تلف شده بود. فلكم كه نمي كرد. آخر آخرش يك روز توي مطبخ قديمي متروك زنداني ام ميكرد. از اين بهتر بود كه پسر خان بيايد جلو و زانوهاي خيسش را فرو كند توي حلقم... راه افتادم تا ببينم درد مادر تمام شده يا هنوز جيغ مي كشد. از توي جوي راه افتادم جوي امن و مستقيم بود و اگر پسر خان پيدايش مي شد. مي خوابيدم كف جوي. سنگريزه هاي خنك جوي آرامم مي كرد. با پسر خاله كفشهايمان رابه گردن آويزان مي كرديم و پا برهنه توي جوي مي دويديم. خنكي كم كم از پاهايمان بالا مي آمد...
تقريبا مي دويدم اما جاهايي خار يا چوب مي رفت در انگشت پاهايم و قدم هايم را شمرده تر مي كرد. بلندترين صدا خش خش بوته هاي خاكشير كنار جوي بودند كه به شلوارم كشيده مي شد. كفشهايم را در آوردم و آويزان كردم به گردن. پاهايم خنكي جوي را گرفتند و آوردن بالا. صورتم يخ كرد. فكر مي كردم چشمانم آبي شده: مثل رنگ چشمان پسرك توي تبليغ قند بلژيكي. پسرك توي عكس مي خنديد. با چشمان آبي، موهاي بور و پيشاني كوتاه و ابروهايي كه به قهوه اي مي زد. خنده پسرك روي لپهايش چال مي انداخت و از ميان لبهاي باريكش. دندانهاي فاصله دارش رانشان مي داد. مادرم وقت از كار خانه فارغ مي شد. عكس را مي گرفت روبرويش و مدتها به پسرك نگاه مي كرد. تكان نمي خورد. محو تماشاي عكس مي شد. ما ها مي رفتيم مي آمديم توجهي نمي كرد حتي اگر آلوهاي خورشتي اش را از توي صندوق خانه كش مي رفتيم كاري نداشت. مي گفت اگر زن حامله به اين عكس نگاه كند بچه اش همين شكلي مي شود. چشم آبي و بور و خوشگل. مادرم پسرك توي عكس را قشنگترين بچه دنيا مي دانست.
- انگار خدا خودش نشسته و نقاشي اش كرده.
كوه ها لكه هاي سياهي شده بودند كه در آخر آسمان آبي كوچك و بزرگ ايستاده بودند. پدر هميشه دلش مي خواست آن كوه ها مرز زمينهايش باشد. اما مي ترسيد. باز دوران خان كشي شروع شود و تازه خان ها را هم امان ندهند... سنگريزه هاي كف جوي روي هم مي لغزيدند و در گل فرو مي رفتند و پايم را قلقلك مي دادند. ديگر صداي خاكشير ها هم نمي آمد. شروع كردم به سرپنجه راه رفتن. يكهو پايم را گذاشتم روي يك سنگ نرم. شايد لجن بود كه آنجا جامانده بود و يا كدوي گنديده! نگاهم ازروي كوهها آمد و نشست روي كدوي گنديده. پاهاي كثيف برهنه اي بود. در يك چشم بهم زدن پا را تا سر بالا آمدم. خودش بود. پسرك سفيد و بور و چشم آبي. مي خنديد. ترسيدم. هول كردم كلمه اي گفتم. پسرك بي احساس مي خنديد. روي لپ هايش چال افتاده بود.... ياد آن زن شنل مشكي افتادم كه اگر شبها نمي خوابيديم و چشمانمان را باز مي كرديم مي آمد سراغمان. زن شنل مشكي كه مثل پيري هاي مادر بزرگ چروك و بد شكل بود مي آمد توي خانه ها و اگر بچه ها به حرف پدر و مادر گوش نمي كردند و تا نصف شب هره و كره راه مي انداختند گرد سفيدي مي ريخت توي چشمهايشان. گرد، مرواريد مي شد و مرواريد ها آنقدر بزرگ مي شدند كه بچه ها همه جا را سفيد مي ديدند. پدر هميشه ما را سرشب مي خواباند تا سفيد كور نشويم و مي رفت و تا صبح نمي آمد. زن شنل مشكي قبل از آنكه گرد را بپاشد زيباترين چيز دنيا را نشانمان مي داد تا وقتي سفيد كوري مي گيريم دلمان نخواهد مرواريد را بكنيم و چيز ديگري را ببينيم و مرواريد بزرگ مي شد. مادر راست مي گفت زيباترين چيزي كه تا آن موقع ديده بودم همان پسرك توي تبليغ قند بود.
- دلم مي خواهد يكي از شما تا صبح رگ بزنه و چشماشو باز كنه كلي مرواريد گيرم مياد.
پسرك با چشمان آبي با همان خنده ثابت روي جعبه نگاهم مي كرد. موهاي بور و مرتب و برق دار و لپ هاي چال افتاده اش روي چشمانش نقطه نوراني مي درخشيد. چشمان پسرك خودش نور داشت و نورش از نور مهتاب نبود. مي ترسيدم كه اين همان تصوير زن شنل مشكي باشد و زن آماده مي شود كه گرد را بريزد. ميان دندانهايش فاصله بود. از ميان دندانها ته دهانش پيدا بود. سياه و براق! از زبان كوچكش قطره اي آب چكيد و از روي زبانش قل خورد و با تكه اي آمد پايين و بزاق كش آمد و تپي افتاد روي زمين. دقت كردم لوبياي نيمه جويده بود.................
چشم مشكي اش براق نبود. يكي از پلكهايش افتاده بود و مژه هايش روي لپهايش ثابت مانده بود و پلك ديگرش باز بود و دقيقا به من نگاه مي كرد. سرم را كنار كشيدم. نگاهش تكان نخورد. مي خواستم فرار كنم اما پايم قالب گرفته بود روي پايش. باز سر نافم سوخت. اما خبري نشد. افتادم روي زمين. حفره پايم روي پايش ماند. همه هيكلم مي لرزيد. پوستم گوشت مرغي شده بود. فكر كردم بهتر است فرار نكنم. سرم را گذاشتم روي زمين و شروع كردم به ذكر گفتن. هفت تايي. ده تايي... همه را گفتم. صداي ذكر ها نمي آمد. ذكر ها مثل گنجشكها كه وقتي درب انبار كاه را باز مي كردم و بيچاره ها هزار تا هزار تا به سرعت باد فرار مي كردند از سينه ام مي گذشتند. پاهايم را ول كردم و در سينه جمع كردم سرش از پشت ول شده بود روي كمر. پشكلها هنوز از كنار موهايش آويزان بودند. پلكهايش لنگ به لنگ مانده بودند. بلند شدم و پلكهايش را جفت كردم. قوتي پيدا كرده بودم كه يادم نمي آمد از كجا آمده و ديگر سراغم نيامد. خواباندمش روي زمين و موهايش را صاف كردم لاله هاي گوشش سفيد سفيد شده بود. كثيفي روي گوش خودش را بيشتر نشان مي داد. يك نظر نمي شد نگاهش كرد. روي تل مرده شور خانه كه حسابي كيسه كشي اش مي كردند: حتما زيبايي اش بيشتر مي شد. به مژه هايش فوت كردم. مشكي ابرو ها و مژه هايش بيشتر خودش را نشان مي داد. آب گلويم را فرو دادم دندانهايم مي لرزيد. قطره هاي شبنم شكل مي گرفتند و از بالاي ساقه گندم ها سرازير مي شدند پايين...........
ديگر اگر به پشت سر نگاه مي كردم هم پسر خان را نمي ديدم. بايد مي دويدم تا چند نفري را بالاي سر پسر خان برسانم. هنوز چند نفري مانده بودند كه دلشان به حال پسر اربابشان مي سوخت. همانها مي آمدند و زير نعشش را مي گرفتند كم كمش بخاطر ثواب. حتي پدر هم مي آمد. او كه پشت سرش مي گفتند اولين و كاري ترين ضربه را او به خان زده است. رنگ آسمان عوض شد. كوهها در نگاهم عقب و جلو مي شدند. از جوي رد شدم. حتي نفهميدم كه بارگاه را رد كرده ام و پاهايم تا زانو در مسير آب كرخت شده است. چند دقيقه اي بود كه در جوي پر آب راه رفته بودم. جستي زدم. افتادم كف جاده خاكي و راه را ادامه دادم. خاك و سنگريزه چسبيد به پايم. چراغهاي روشن محلمان را مي شد ديد اما نمي دانستم از كدام خانه است. از دور صدا مي آمد. شهر پشت سرم مشخص نبود. از طرف خانه صدا مي آمد. زمزمه هايي كه نزديك ودور مي شدند. نمي توانستم رويشان دقت كنم. درب باز خانه امان را مي شد ديد. همه چراغهاي خانه امان روشن بود. دلم هري ريخت پايين... يعني چه شده: هنوز مادرم درد مي كشد يا اينكه بدتر.... به پدرم چه بگويم؟ چطور بگويم كه آب را به امان خدا ول كرده ام. بايد به سر پسر خان مي بردمش. مادرم چطور شده. مادرم كه نان مي پخت چانه خميري را انداخت توي تنور و بالا آورد. خمير لوله شده بود و سياه. مادرم مطمئن بود كه پسر است اگر مي خواست دختر شود حتما خمير پف مي كرد. من برادر نمي خواستم. مادرم زنده مي ماند. برادر يا خواهر فرقي نمي كرد. هنوز جيغ هاي مادر پشتم رامي لرزلند. چراغها روشن بودند. براي چه هنوز بيدار مانده اند. نزديكتر شدم صدا واضح شد و زمزمه ها شكل گرفتند. صداي جواني بود كه اذان مي گفت: موذن زاده اردبيلي! حسابي هم كارش گرفته بود. داشت از راديو اذان صبح را مي گفت. اذان جوان اردبيلي امان نامه راديو بود و گرنه پدر اگر مي خواست از راديو به صداي ضعيفه هاي قوال گوش بدهد مادر جرش مي داد. مادر به راديو اعتماد داشت همين راديو موقع نماز صدايش مي زد. سخنرانيها ي آقا را گوش مي كرد و روزه هايش را دقيق و تر و تميز مي گرفت نه با شك. نزديك در خانه صداي اذان نمي آمد. پدر از موقعي كه موذن زاده اذان مي گفت راديو را مي گذاشت اول سكوي حياط تا همه خانه ها بشنوند. حتي آنها كه نمي خواستند نماز بخوانند تا اذان زيباي راديو تمام نمي شد نمي خوابيدند. به در خانه نزديك مي شدم. مادرم مرده؟ پدر با چوب فلك انتظارم را مي كشد. مورچه ها دارند پلكهاي پسر خان را مي خورند؟ پاهايم جلو نمي رفت. فلك پدر حتمي بود و خوب خوبش مادرم بچه مرده به دنيا آورده. صداي بلندي از خانه آمد شايد شيشه ها هم مثل كمرم لرزيدند. سر جا خشكم زد. صداي پدر بود. خواستم كه بدوم. مادرم! برادرم! چطور شده است؟ پدر با آن صداي گرفته اش كه بم و زير مي شد و در كشيدن صدا، صداي قاق پيدا مي كرد داشت اذان مي گفت. تا نبمه هاي اذان پدر سر جايم ايستادم. پدر خيلي هم بد اذان نمي گفت. درب خانه را باز كردم. صداي بسته شدن درب در ميان اذان پدر گم شد.
شيراز / زمستان 84

lundi, juillet 19, 2004

"آهک" از ایمان اسلامیان

بنام خدا
آهك
از
ایمان اسلامیان
تقديم به برادرانم

پدر تا قلعه ناصر خاني دواندم. نفسهاي تند تند، دهانم را شور كرده بود و تفهايم را رقيق. کلي آت آشغال آويزان خارها بودند و باد تكانشان مي داد. مارمولكها سريع از زير پايم در مي رفتند و مي دويدند طرف قلعه. فقط صداي سوت باد كه توي در و ديوار قلعه مي پيچيد را می شنیدم. همين صداها دلشوره ام را بيشتر مي كرد ...، مي خواستم برادرم را ببينم ...، بعد از آن همه سال ...
وقتي خواستم به پسر همسايه بگويم كه برادرم يلي بوده فهميدم هيچ عكسي نداريم كه تويش سينه پهن برادرم مشخص باشد. گشتن بيخود بود هيچ كدام از فاميل عكسش را نداشتند. حتي ميرزاي نيمه خل همسايه امان كه طرح چهره همه پسرهاي محل را كشيده بود طرحي از برادرم نداشت. سراغش رفتم تا اسم برادرم را آوردم برايم پسه اي تاب داد و در خانه اش را محكم بست. مي گفتند يك روز برادرم ناغافل مي آيد بالاي سر ميرزا و مي بيند كه دارد صورت عمه را مي كشد. بنده خدا ميرزا! ... از بالاي بام سطل پر از بول خر سفيد پدر، روي سرش خالي مي شود...، ميرزا چهره برادرم را از همه بيشتر كشيده بوده، با سرو كله خيس مي آيد وسط ميدان و تمام طرح هاي صورت برادرم را پاره مي كند. فقط يك عكس به درد مي خورد كه همه آن را داشتند. همه پسرهاي فاميل مثل عكس وكلاي اولين دوره مجلس مشروطه رديف ايستاده و عكس انداخته بودند. همه بچه ها عين همند! كت هايي كه به تنشان زار مي زند! كله هاي تراشيده شده، چشم هاي بغ و لب هاي كيپ كرده ... دستهايشان را صاف چسبانده اند به رانشان. فقط يكيشان با دستهاي گره كرده به سينه مثل لوطيها ايستاده است. مادرم دور از چشم پدر، قربان صدقه عكس مي رفت و با طعنه نشانم مي داد.
- ببين! با همه فرق مي كرد ...
عكس را كش مي رفتم و در نور كم توالت مدتها بهش خيره مي ماندم. اما فقط چشمهايم خسته مي شد و ماتي قيافه برادرم بيشتر توي ذهن مي زد هنوز ريزه كاري هاي صورتشان مشخص نيست. آن وقتها ده يك عكاس داشت. هم او همه عكسهايم را گرفته. عكسهايم را رديف مثل عكسهاي دنباله دار دارم. از بچگي كه با ليسك و چشمهاي خيس عكس انداخته ام تا 8 سالگي. پدر تو ي آن سالها كه عكس گرفتن رسم نبود مزد ميوه چيني يك كارگر را مي داد تا از من عكس بيندازند. بعد 8 سالگي هم پولش را مي داد و مطمئن بود كه عكس مي گيرم. اما همه اش مي شد جوز قند و قيسي. سالهاي آخر مدرسه هم فيت و كراوات كشي... روي مدرك ديپلمم عكس 8 سالگي ام هست. يك روز عكاس داشت سرم را اصلاح مي كرد، همه صفحه هاي عكس را نشانم داد تا شايد عكسي از برادرم پيدا كنم. اما فقط همان عكس دسته جمعي بود! آن هم با كيفيت بدتر ... آن موقع حياطمان آباد و بزرگ بود آن طرف حياط مطبخ قديمي بود كه تويش چاه زده بودند و ازش آب مي كشيدند. پشت درختچه هاي انگور كنار در مطبخ نشسته بودم و تيله بازي مي كردم. صندلهاي لاستيكي اش يادم هست. كلش كلش كنان آمد و دستم را بالا آورد و انگشت اشاره ام را نشان كرد. غوره چهارم - پنجم بود كه خورد. انگشتم را گرفته بودم و مي دويدم. او هم همان جا ايستاد و مي خنديد. باورش نمي شد كه بخاطر يك غوره انگشتم همچين تاولي زده باشد. تيركمان سيمي اش را انداخت كنار و انگشتم را گرفت. ليسي بهش زد و كلي فوتش كرد. دردش قرار گرفت. سرم را بالا آوردم. گريه چشمانم را لور كرده بود. از همان نوار واضح چشمم ديدمش. هرچه سعي مي كنم چهره اش يادم نمي آيد فقط هميشه صندلهاي لاستيكي را مي بينم. پدر خوش نداشت اسم برادرم را بياورم. يكبار تنهايي باغ اناري را كرايه كرد. دست تنها بود. بدون اينكه بهم بگويد رفتم كمكش و تمام بارها را روانه ده كردم تا آخر كار احوال برادرم را ازش بپرسم. هنوز حرفم تمام نشده بود كه با عصبانيت نگاهم كرد. خرخر مي كرد. گفتم الان با همان چوب پرتيغ انار دستش، گلويم را پاره مي كند. سرش را برگرداند. كلي گذشت تا به زور، به حدي كه بفهمم ناله اي كرد.
- سال وبايي بد سالي بود. وبا گرفت. مرد. آب بدنش تموم شد.
جملات را تكه تكه و با آه مي گفت. در كتاب علوم خوانده بودم كه وبا چه مرضي است اما فكر مي كردم وبا ول شده. هيچكس وبا يادش نمي آمد. پيرمردهاي قلعه سرسنگ نشاني سالي را مي دادند كه قحطي بعد از جنگ آمده و چند نفري را تلف كرده است. خان براي اينكه اسمش بد در نرود كه به رعيتهايش نمي رسيده چو انداخته كه وبا آمده. هرطور حساب مي كردم آن سال قحطي به زمان پدرم نبوده و كم كمش زمان جواني جدم بوده است. تازه پدر هيچ وقت كسري براي شكم ماها نمي گذاشت. پدر وضعش آنچنان خوب نبود اما آنقدر كاري بود كه دستش به دهان برسد. صبح كه خر را هي مي كرد و از خانه بيرون مي زد نصف شب پيدايش مي شد. اين وقتي بود كه ترياك كاري نداشت. سر كشت ترياك كه دو سه شب سر مزرعه مي ماند. آنقدر در مي آورد كه ما ماهي يك بار پلو و گوشت كل مي خورديم. پاپي پدر نشدم. از اينكه سوال پيچش بكنند ديوانه مي شد. اگر مي گفتم درباره وبا دروغ مي گويد مي كشتم. واي به عصبانيتش آنقدر تند تند حرف مي زد كه كه يك يك كلمه از حرفهايش را نمي فهميدم و يكهو دانگي مي كشيد زير گوشم. هرچه سعي مي كردم نمي شد سر پا ايستاد.
مادر خيلي خانه نبود. هميشه با عمه مي رفتند سردار قالي و تا جيره اشان را نمي بافتند هيچ كاري نمي كردند. موقع نهار مي رفتم كنار دار. هرچقدر ناله مي كردم مادر سفره را نمي انداخت. مي شد ساعتها مي نشستم و به ترانه هاي سوزناكي كه عمه و مادر مي خواندند گوش مي كردم تا جيره اشان تمام شود و نهار را بياورند. با پيدا شدن سرو كله قالي خرها، عوايد كارگاه قالي از كشت خشخاش بيشتر مي شد. آنقدر از قاليهاي يكدست و ريز بافت مادر و عمه خوششان مي آمد كه نقدا همه ی پول را مي دادند اما نمي دانم مادر پول قالي ها را چكار مي كرد. پدر كه عارش مي آمد پول زنش بيايد داخل خرجي خانه. وقتي رويم نمي شد دستم را جلوي پدر دراز كنم مي رفتم سراغ مادر. هرچه التماسش مي كردم يك پاپاسي هم بهم نمي داد. مي گفت ندارم. وقتي هم بهش مي گفتم پس پول قالي ها را چكار مي كند. بهش بر مي خورد و مي رفت پشت دار و محكم پيچمه مي زد. تا چند روز محلم نمي گذاشت. من هم دنبالش را نمي گرفتم. البته بدم نمي آمد بدانم مادرم كجا پولهايش را قايم مي كند. مادرپولهاي مچاله شده را به لچكي اش گره مي زد و مي برد ....
ده دو تا قلعه داشت كه فقط از قلعه اسمشان مانده بود. قلعه سر سنگ و قلعه بالا. سر در ورودي قلعه ها سالم مانده بود اما اثري از ديوارهاي قلعه نبود، يا ديوار ها دم سيل رفته بود و يا آنقدر خانه ساخته بودند كه مي شد خانه هايي را در وسط ده ديد كه بخشي از ديوار قلعه تويش باشد. قلعه سرسنگ جاي پيله ورها و زمين دارها بود. چون اكثرا از يك رگ و ريشه بودند. راحت كنار هم زندگي ميكردند. مردم قلعه بالا يا رعيت قلعه سرسنگي ها بودند و يا مثل پدرم هرازي مي كردند. پدرم مجبور بود باغدار هاي پر افاده قلعه سرسنگي را تحمل كند و برود باغشان را هرازي كند. مي رفت داخل باغ به اندازه يك چاي خوردن ما. گشتي در باغ مي زد و مي آمد بيرون و قيمت و كليه ميوه هاي به درخت را مي داد. باغ دارها سر قيمت چانه نمي زدند. نشده بود كه بيشتر از ده من اشتباه كند. تازه پدر آن اختلاف را گردن نمي گرفت. مي گفت كولي ها از باغ دزديده اند. سالها پدر با سرسنگي ها كار مي كرد و حرف همديگر را مي فهميدند. سرسنگي ها يا به زور باغشان را به پدر مي دادند يا مظنه اش را براي اجاره باغ چشم بسته قبول داشتند.
قلعه سرسنگي ها خيلي كم توي جاده بين دو قلعه مي آمدند. ما هم اگر مجبور نبوديم نمي رفتيم. مدرسه را در قلعه سرسنگ ساخته بودند. گذشته از مدرسه، حمام خزينه اي، عكاسي و تمام كسب و كارها توي سرسنگ بود. حتي پيله ور هاي دوره گرد پايشان را به قلعه بالا نمي گذاشتند. عمه مي گفت يك روز پيله ور از همه جا بي خبري كلي جنس بار قاطر مي كند و مي آورد جلوي خانه ما تا بساط كند. برادرم هم نامردي نمي كند و با سيخ داف به كفل قاطر مي زند. پيله ور به دنبال قاطر راهي بيابان طرف قلعه ناصر خاني مي شود و بعد از آن ديگر در قلعه بالا پيدايش نمي شود. پدر همه قلعه بالايي ها را راضي كرد تا بچه هايشان را بفرستند مدرسه. قلعه سرسنگي ها كلي ناز آمدند و آخرش با تشر پدر و بااكراه راضي شدند. صبح با بچه هاي همسايه كش مي انداختيم دور دفتر و قلم ها و تا خود قلعه سرسنگ اراجيف مي گفتيم. مادر بيخود نمي گفت كه بچه هاي قلعه بالا باهوش ترند. هيچ وقت نشد كه يك قلعه بالايي نمره پايين بياورد اما نبايد شاگرد اول مي شديم.... يك بار از دستم دررفت و شاگرد اول شدم چنان كتكي خوردم كه نفسم بالا نمي آمد. با مشت زدند توي شكمم. دولا شدم نمي توانستم كمرم را راست كنم. فكر مي كردم پوست شكمم جمع شده. سرم را بالا بردم با صداي دوبر و چشمهاي اشك دار:
- داداشم حاليتون مي كنه.
دست روي دلشان گذاشتند و خنديدند. كلي شيشكي برايم بستند. حرفهايي به برادرم بستند كه دلم مي خواست زورم مي رسيد و شقه اشان مي كردم. تا بيرون قلعه گريه كردم. اكثر بچه هاي همسايه دلداري ام مي دادند. آنها مي گفتند كه يك برادر بزرگتر داشته اند كه وبا گرفته و خشك شده...، من نمي فهميدم كه چرا وبا دو سه تا قلعه سرسنگي را هلاك نكرده است. سر سنگي ها ول كن نبودند. مربوط و بي ربط بحث برادرم را وسط مي كشيدند و كلي حرف پشت سرش مي زدند...
... هر روز با پيراهن پاره و لب و دهان له مي رفتم خانه. مادرم ديگر نمي پرسيد چت شده؟ چون مي دانست كه جواب مي دهم: افتادم توي جوي... ديگر هم قلعه اي ها هم كاري به دعواهايم نداشتند. خسته كه مي شديم دعوا تمام مي شد. يك روز بيني ام شكست. روي صورتم خون و تف و اشك قاطي بود. آمدم جلوي مادر و با صدايي بين عصبانيت و التماس گفتم: برادرم كو؟
مادرم كه هميشه اشك توي آستينش بود پته لچكش را چسباند به چشمهايش و با صداي بلند زد زير گريه. ربع ساعتي گريه كرد. عمه كه از خواب پريده بود پريد جلوي من. هاج و واج مانده بود كه زخمم را ببندد يا مادر را آرام كند.
عمه از دوران جواني ته قيافه اي برايش مانده بود. اوايل مي خواسته به كسي شوهر كند كه ببردش يك جاي ديگر. به شهر... خودش مي گفت اگر شهر هم نشد يك جايي برود كه بشود همين طور رفت و رفت اما آبادي و سبزه هايش تمام نشود. نه مثل ده ما كه بيرون از ده، تا چشم كار مي كرد بيابان و خارزار ... اوايل همه پسرهاي فاميل، حتي پسرهاي خانواده دار سرسنگي خواستگارش بودند. اما آن موقع فقط بعضي وقتها پير خان ها پيغام مي دادند و قاصد مي فرستادند. مشخص بود كه عمه را مي خواستند كه اگر زهوارشان دررفت و به جاافتادند تر و خشكشان كند.
عمه همانطور كه آرام با سرچين هاي قالي خون را پاك مي كرد:
- هيچ وقت بخاطر داداشت دعوا نكن. فكر كن از وبا مرده. چه فرقي مي كنه؟ ...
دلم درست گواهي مي داد ... عمه طوري حرف مي زد كه يعني برادرم يك طور ديگر مرده .....
پدرم تنها زمين دار قلعه بالا بود. يك تكه زمين كه از پشت ديوار حياطمان چهل پا جلو مي رفت. پدر توي همين زمين كوچك بهترين ترياك تحويلي به دولت را عمل مي آورد. خشخاشها كه به گل مي نشست مي رفتم توي حياط و روي زمين خاكي دراز مي كشيدم و تا گرسنه ام نمي شد رگ نمي زدم. نه خوابم مي برد و نه بيدار بودم. مادرم فكر مي كرد درس مي خوانم. اگر مي خواستم هم نمي توانستم. بادكه بوي گلها را مي آورد. ديگر دستم به هيچ كاري نمي رفت ... آخرهاي دوره كشت، ديگر پدر از كنار زمين جنب نمي خورد. غذايي كه برايش سر زمين مي بردم را مي گرفت و خيره به زمين و هول مي خورد. روز تيغ زدن، من را مي گذاشت اول زمين و از آخر شروع مي كرد و مي آمد جلو. به عقل جور در نمي آيد اما آنقدر سريع كار مي كرد كه فقط مي توانستم هر چند دقيقه يكبار ببينمش كه دارد جلو مي آيد. به من كه مي رسيد خيس عرق بود و هناسه مي زد و من بايد سريع كوزه را دستش مي دادم تا بهش دهن بگذرد و كات كات همه اش را بخورد. هر بار زمان تيغ زني امتحان كردم. سه زخم يك شكل و دقيقا اندازه هم! همه چماق هاي ترياك يك جور تيغ خورده بودند! هيچ وقت نديدم يكي شان يك ذره كج تيغ خورده باشد. آب كوزه كه تمام مي شد مي نشست سر زمين و تا صبح چشم از چماقها بر نمي داشت. اول صبح كه از خواب بلند مي شدم پدر گوني ترياكهاي ورقه ورقه را مي ريخت روي سالن سنگي خانه. من و خواهر ها مي فهميديم كه كارمان شروع شده است. مي نشستيم و ترياكها را لوله مي كرديم و آنقدر مي ماليديم تا رنگ زعفران بشود. مادر بالاي سالن مي نشست و زير چشمي مارا مي پاييد، اما خودش دست نمي زد، منتظر بود يك طوري باريك بشود و برود سر دار قالي و جيره اش را ببافد. پدر ترياكها را كه مي ريخت، روي رختخواب آماده اش دراز مي شد و نصف روز مي خوابيد، تا آن موقع بايد ما همه ترياكها را لول كرده و به رنگ زعفران تحويلش مي داديم. همين كه كارمان تمام مي شد مادر مي بردمان سر آب قنات كه از توي حياط رد مي شد و با همان آب سرد و چوبك، دستهايمان را مي شست و با چاقوي قالي بافي اش زير ناخنهايمان را در مي آورد. يك بار كه جوش آورده بود و عجله داشت كه برود روي قالي، ناخن و گوشت انگشتم را غلفتي كند. مادر كه ضعف كرد دستم را بالا بردم و مثل اينكه دارم مي ميرم رفتم جلوي عمه. عمه كلي بد و بيراه گفت و شروع كرد حرف زدن. عمه دست از دل برداشته بود، وقتي انگشت له شده ام را نشانش دادم. بدون اينكه از وبا حرف بزند يك چيزهايي درباره برادرم گفت. فقط پاييد كه پدرم بو نبرد. برادرم از پدرم فرزتر بوده. آنقدر كه همه كار ما را توي يك ساعت مي كرده. عمه ام مي گفت ترياكهايي كه مي ماليده رنگي بين زعفران و روناس مي گرفتند. تازه اين وسط هواي من را هم داشته تا همان طوركه چهار دست و پا ميروم يك تكه ترياك را بجاي ليسك دهانم نگذارم. عمه ام شاهد بوده كه برادرم يك سال ترياكهاي زير ناخنش را با دندان پاك مي كند، همين كه ناخنهايش را به دندانهاي نيش مي كشد چشمانش خيره مي مانند به جلو و رنگش توي يك لحظه مثل گچ مي شود. چند دقيقه بعد از حال مي رود و روز بعد به هوش مي آيد. مادرم آنقدر هول كرده بوده كه اين همه وقت يادش مي رود ترياكها را جمع كند. برادرم مي پرد توي آب قنات و همان طور خيس مي آيد كنار ترياك ها و دوباره شروع مي كند به ترياك مالي. اين بار برادرم ترياكهاي زير ناخنش را توي ليفه تنبانش مي تكانده. عمه هم فهميد كه از حرفهايش چقدر بهم ريختم كلي به خودش بد و بيراه گفت و هرچقدر سعي كرد همه حرفهايش را مزاح نشان دهد نشد. دلم مي خواست برادرم را مثل پدرم زرنگ و نكش و تند مزاج توي ذهن نگه مي داشتم. اما ديگر نمي شد ..... از آن موقع ناخنهايش را باند مي گذاشته، مي گفته ناخنهايم را كه مي چينم. دردم مي آيد ، بعضي وقت ها ناخن ها آنقدر بلند مي شدند كه تاب مي خوردند. يكسال ناخنهايش را مثل قاشق مي تراشد و سر ترياك مالي مي كند شان توي ترياكها و به يك بهانه اي مي رفته توي كفتر خانه و خالي شان مي كرده. عمه مطمئن بود كه پدر فهميد كه ترياكها به اندازه يك لول كم است اما گمانش نمي رسيده كه برادرم و همه پسرهاي قلعه سرسنگي، پشت چاه هاي كفتري، با اين ترياكها چكار مي كنند. توي همه آبادي فقط خانها ترياك مي كشيدند. آن هم وقتي ميهمان شهري داشتند. ترياك را خانه نمي گذاشتند. هر وقت مهمان برايشان مي آمد با نسخه يك دكتر همولايتي از داروخانه ترياك مي گرفتند و اگر مهمان خيلي عزيز بود مي فرستادند دنبال پدر. بابا با وسواس ترياكهاي زعفراني اش را از جايي كه هيچ نفهميديم كجاست بيرون مي آورد و پيشكشي براي خانها مي فرستاد. نصف قلعه سرسنگي ها خان بودند و تا پنجاه سالشان نمي شد لب به ترياك نمي زدند. بعد از آن هم ترياكهاي زعفراني پدر را مي چسباندند به وافور سرچيني اصل. عمه مي گفت بخاطر ترياكها بوده كه خانها صدسال عمر مي كنند. شايد راست مي گفت! از وقتي كه ترياك هاي پدر به خانها نرسيد چند نفري شان شصت سالگي را تمام نكردند. گماشته خان ها سر برداشت ترياك مي آمد و به پدر مي سپرد كه سهم خان ها را از ترياك تحويلي به دولت كم كند.
پدر نصف روز مي آيد خانه و هرچي دنبال برادرم مي گردد پيدايش نمي كند. انگاري يك نفر چيزهايي بهش گفته بوده. تيز مي رود سر چاه كفتري. لب اولين چاه كه مي رسد قفل مي كند. جلو نمي رود. گردن و پاهايش مثل چوب مي شوند. همان جا مي افتد روي زمين. برادرم و بيست و چند جوان قلعه بالايي سيخ سنگ و دود و دم را ول مي كنند و مي روند بالاي سر پدر. از همان وقت دهان پدرم كج شد. يك طرف صورتش محكم مي شد و طرف ديگر صورتش لق مي زد. پدر نگذاشت طبيب بهش دست بزند. مادر و طبيب را به گوشه اي پرت مي كند و قمه بدست و در به در دنبال برادرم مي گشته. نه برادرم و نه هيچ كدام از جوانهاي قلعه بالا پيدايشان نبوده. يكي از جوانها وسط سردر قلعه گير پدرم مي افتد. عمه ام مي گفت كتف جوانك به پوستي بند بوده. بار دوم كه رفتم قلعه ناصرخاني يكي بود كه با يك دست سفره مي انداخت. احوال پسرهاي قلعه بالا را از پدرهايشان پرسيدم. آنها كه نمي گفتند پسرهايشان به وبا مرده من را حواله مي دادند به پدرم. مي گفتند پدرم هر چه بگويد همان است. نمي توانستند قبول كنند پسرهايشان كه با نان زحمت بزرگ شده اند اين جوري از كار در بيايند و آن وقت جوانهاي قلعه سرسنگي كه حلال بودن نانشان خيلي معلوم نبود سالم و شق و رق با موهاي چرب كرده شان جلويشان نمايش بدهند.پدر با اينكه پولدارنبود و با جايي ارتباط نداشت اما حرفش از كدخدا هم بيشتر دررو داشت. قماربازها سايه پدر را كه مي ديدند غيبشان مي زد يا خودشان را مشغول تعريف نشان مي دادند. واي بحالشان اگر پدر سر قمار مچشان را مي گرفت چشمانش را مي بست و تركه انار بدست مي آمد وسط مچ انداختنشان و هيچ كسي را بي نصيب نمي گذاشت. كدخدا يكبار از همين تركه ها تا چند ماه مي شليده است.
باغ بزرگ كدخدا، آبادترين باغ قلعه سرسنگ بود. كدخدا هرازي پدر را قبول داشت و فقط با او كار مي كرد. به همين خاطر وقتي در باغهاي سرسنگ سور داد فقط ما را از قلعه بالا دعوت كرد. پسر كدخدا از اجباري آمده بود و كدخدا به هركي مي رسيد عكس پسرش را با پاگونهاي خالي نشان مي داد. پدر و قلعه سرسنگي ها داشتند قليان مي كشيدند و من كه از محفل زنانه بيرونم انداخته بودند با جورابم ماه جويي مي گرفتم كه يكهو داد همه در آمد. جيغ مي زدند و مي دويدند. از وسط باغها شعله مي زد بيرون. همه اشان مي گفتند شعله اي كه توي تابستان و با چوبهاي تر اين طور هار باشد حتما سبزه اي باقي نگذاشته ... من خودم را آخر از همه رساندم. خارهاي دزدگير سرديوار باغها را آتش زده بودند و شعله ها از اول كوچه باغها تا آخرشان زبانه مي كشيد و خاموش مي شد. بدون اينكه سرشماري كنند كه كدام از پسرها نيستند مشخص بود كار برادرم است. يادم نمي آيد پدرم غيظ كرده باشد حتي وقتي من و مادر را سوار خر كرد. در گوش من خواند:
- گوش اين خانك ها را پيچاند. تو هم مثل من و اون باش ....
بيخود نبود كه همه پدر را قبول داشتند. توي سال وبايي، گاوها مريض شده بودند. خره مي كشيدند. از وقتي گاو همسايه انگشت دختر مهمانشان را كنده بود هيچ كسي جرئت نمي كرد بهشان آب و علوفه بدهد. گاوها يك شب از طويله هايشان زدند بيرون. گاو ما يك طرف طويله را خراب كرده بود. همه گاوهاي دو قلعه آبادي را قرق كرده بودند. كسي جرئت نمي كرد طرفشان برود. آن كسي هم كه رفته بود از بخشداري تفنگ بگيرد گم و گور شده بود. ده خالي خالي، ديگر دكان و خانه اي نبود كه گاوها آسيبي بهش نرسانده باشند. يكي از بچه هاي همسايه بي خبر رفته بود وسط ميدان، يك گاو با شاخ بلندش كرد و فرستاده اش به هوا. بيچاره سفيه ماند كه ماند. چه شبهايي بود!... گاوها سم مي كوفتند و نمي گذاشتند بخوابيم. بعد مي آمدند جلوي در خره مي دادند. مي رفتيم كنار مادر و پناه مي گرفتيم و دعا مي كرديم كه پدر بيايد. مردها همه شان دل درد گرفته بودند وگرنه مي گفتند به يك تيغشان همه گاوها را هلاك مي كنند! گاوها بايد نابود مي شدند. مردهاي ده هم كلي نقشه مي دادند اما مشكل آن بود كه هيچكس نبود كه دل درد نداشته باشد و برود سراغ گاوها...
دو شب بعد از مريضي گاوها پدر از قاسني چيني برگشت. نگذاشت حرف مادر تمام شود. رفت توي انباري و با لباس زير امد وسط سالن. همه بدنش را با موم و پيه ماليد و تا صبح قمه اش را تيز كرد. گاوها كنار چارچوب درمان را خراب كرده بودند از همان جا پدر را مي پاييدم. پدر رفته بود و سط گاوها توي ميدان مي چرخيد و با قمه مي زد. پدر از خون پيدا نبود. گاوها ناله هاي عجيبي مي كشيدند و مي افتادند و تا مي آمدند بلند شوند چند تكه شده بودند. همه جاي ده را خون گرفت. توي اين شلوغي يكي از گاوها كه انگاري كله ام را ديده بود خيز برداشت به طرف در. شاخهايش طرفم مي آمد اما مات مانده بودم و تكان نخوردم. نيم متري مانده بود كه بهم برسد كه پدر بهش رسيد. برق قمه پدر را ديدم، چند وجب مانده به من يكهو سرش افتاد و با گردن بريده خورد به چارچوب. همه هيكلم خوني شد! داغ شده بودم. قيافه پدر عجيب بود خون و لخمه هاي گوشت روي تن چربش قرار نمي گرفتند و گلوله گلوله مي ريختند پايين. پدر توي يك چشم بهم زدن، تكه هاي گوشت را ريخت توي چاه مطبخ قديمي امان. قلعه سرسنگي ها جلوي پدر ازش تشكر مي كردند اما پشت سرش مي گفتند بايد خسارت گاوها را بدهد. يك هفته نشده بود كه ديگر در خانه ماندن ممكن نبود. بوي لاش همه جا را برداشت. تا يك ماه فكر مي كردم بوي لاش مي آيد. مي دويدم لب قنات كله ام را مي كردم توي آب و زير آب بالا مي آوردم. پدر كپه كپه آهك ريخت توي چاه تا بو ول شد ....
با بچه هاي همسايه عهد كرده بوديم سيكل كه گرفتيم ديگر پايم را توي قلعه سرسنگ نگذاريم. رفتم تا از مدرسه مدركم را بگيرم،حسابي موهايم را كتيرا زده بودم و با وسواس مثل پوستر فيلم خارجي كه به ديوار سلماني آويزان بود يك تكه مو را آورده بودم روي پيشاني. اولين كت و شلواري كه از خودم بود را پوشيده بودم و عجله داشتم كه هر چه زودتر سيكلم را نشان پدر بدهم. نمي دانم كه به چي فكر مي كردم يكهو ديدم ده نفري دورم را گرفته اند. از اخمها و چماقهايشان معلوم بود كه يك كتك حسابي مي خورم. شايد بهانه بود! اما مي گفتند كه به يك دخترسرسنگي كه سرش را از پنجره خانه شان بيرون آورده بوده متلك گفته ام. جاي التماس و قسم و حاشا نبود. فرز رفتم طرف يك قلوه سنگ. نگذاشتند دستم به سنگ بخورد. چوب بود كه به همه جايم مي زدند. نمي دانم كي شد كه ولم كردند. وقتي حالم جا آمد ديدم شلوارم را از زانو چيده اند و پاچه ها را چپانده اند توي يقه ام. چاره اي نبود. بايد با آن قد دراز و پاهاي پرمو همه قلعه سرسنگ و جاده را پياده مي رفتم. به خنده ها و ليچارها گوش ندادم. عزم كرده بودم كه گريه نكنم. توي قلعه سرسنگ، آرام رفتم بدون سر و صدا و حركت اضافي. اما با آن صداي دوبرم از ورودي قلعه سرسنگ تا در خانه گريه كردم. پدرم لب سكوي هشتي نشسته بود و چپق مي كشيد. پاچه ها را از يقه ام بيرون نياوردم و با همان قيافه داغان جلوي پدر ايستادم. به من زل زده بود و اخم هايش را كرده بود توي هم. جاي چوب ها درد مي كرد. مي خواستم به پدر التماس كنم كه پشتم دربياد. نمي توانستم درست حرف بزنم. همين طور بي هدف كلمه ها را رديف كردم:
- مثه سگ كتكم زدن. مي زدن مي زدن مي زدن. تكيه شان به كوه بود نه مثه من بدبخت و بي كس. اگه اون برادرم كه من نمي دونم چرا از دست شما فرار كرده اينجا بود تنبان همه اشان را كلاه مي كرد.
خيره نگاهم كرد. منتظر بودم با چپق بكوباند توي سرم. دق كرده بودم و همان طور كه سرم بخاطر چز و دق پس مي رفت چپقش را مي پاييدم. چپق دود نداشت.... پدرم سر حرفهاي كمتر از اين سياهم مي كرد. نمي دانستم مي خواهد چكار كند... اجازه نداد شلوارم را عوض كنم. چپق را كناري انداخت و دستم را كشيد و افتاد به راه سرسنگ. بي حرف مي دويد. متعجب بودم كه چرا تركه اش را بر نداشته. وسطهاي راه آويزانش شدم. نديده بودم بدون تركه دعوا بكند. هول اين را داشتم كه پدر دشنه اش را از پاچه بكشد بيرون و خون به پا كند. قلعه سرسنگي ها تا پدر را ديدند سر جا ميخكوب شدند. جواني كه با چوب زد به پهلويم به تير كنار ميدان تكيه داده بود. رنگش مثل گچ! چشم غره اي بهش رفتم. منتظر بودم كه پدر بيايد وسط ميدان و مثل گاو كشي اش همه را بدهد دم كتك و فحش. اما پدر ميدان را رد كرد. حتي به كدخدا كه آمده بود نگذارد پدر كسي را بزند محل نگذاشت. جوانك از كنار تير بلند شد. قيافه اش داشت از هم باز مي شد. از در پشتي قلعه بيرون آمديم. سرسنگي ها هواي كار را داشتند كه مي خواهيم چكار كنيم. پدر مثل راه سرسنگ كه صدايش در نيامد چيزي نگفت. مستقيم مي رفت به جلو و اصلا به من كه كلي زور مي زدم تا بهش بفهمانم كه لااقل يك نعره اي سر سرسنگي ها بكشد محل نگذاشت. دستم را از دست پدر كشيدم. گفتم اگر مي خواست بزند توي هشتي مي زد. كم كم داشتم مي ترسيدم كه پدر مي خواهد سرم را زير آب كند. شايد به اين خاطر كه مثل برادرم نيستم. آماده بودم كه فرار كنم. حتي به ذهنم آمد كه نكند پدر بعد از قضيه چاه هاي كفتري برادرم را كشته باشد. شايد مي خواهد كارم را تمام كند و برود به همه بگويد از وبا مرده ام .... سريع نگاهم كرد. چاك اخمش گودتر شده بود اما غيظ نداشت. دستش را گذاشت روي شانه ام:
- مگر نمي خواستي برادرت رو ببيني.
-برادرم ؟...
پدرانداخت تو راه قلعه ناصر خاني، من هم به دنبالش. همه جاي راه خار در آمده بود. آنقدر هول كرده بودم كه نفهميدم خار پاهايم را آش و لاش كرده. بعد از آن همه سال كه دنبال برادرم بودم قلعه ناصرخاني بود؟ از دور گلوله هاي خار را مي ديدم كه در كنار ديوار قلعه جمع شده بود. پاهايم روي زمين نبود اصلا نمي دانستم چه اتفاقي مي افتد. منگ منگ به زورپدر بود كه جلو مي رفتم.
قلعه ناصر خاني كه كلي وقت است متروك است!... حتما برادرم را همين جا چال كرده .... شايد مي خواهد طوري خدمتم برسد كه ديگر ياد برادر نكنم ... شايد به اين خاطر من را از ناصرخاني ترسانده اند تا سراغ قبر برادرم نروم.ناصرخان ارباب همه ده هاي بخش، براي درمان آب مرواريدش مي رود فرنگ و تمام زندگي اش را مي دهد دست مباشرش. مباشر هم نامردي نمي كند. تمام زندگي ناصرخان را صاحب مي شود. به بزرگان قلعه سرسنگ هم زمين مي دهد تا بروند اداره ثبت گواهي بدهند تا زمينها به نام مباشر شود. ناصر خان به فرنگ نمي رسد توي لهستان ذات الريه مي گيرد و تمام مي كند و مباشر هم تمام پولهاي ناصر خان را برمي دارد و مي رود شهر. مادرم از فرشها و بلورهاي ناصر خان خيلي تعريف مي كرد. مباشر كه مي رود باقي چيزها را باغبان ها و رعيت ها بر مي دارند و مي آيند قلعه سرسنگ. نمي دانم پدر راست مي گفت يا از دقش بود كه مي گفت كدخدا آشپز ناصر خان بوده است. قلعه ناصرخاني از قلعه سرسنگ مي گذشت. ما برای اينكه چشممان به سرسنگي ها نيفتد سراغ خانه ناصر خان نمي رفتيم. سرسنگي ها هم يا از بي حالي و يا از ترس روحهاي سياهپوشي كه آنطرفها ديده بودند پا به جاده ناصر خاني نمي گذاشتند. پدر دور قلعه چرخ زد. هر چه چقدر طرف در قلعه باد خشك مي آمد، ديوار پشتي قلعه در پناه تپه آرام وبا صفا بود. دلم مي خواست همان جا بنشينم و پايم را كه تاول زده بود را بمالم و سينه ام كه داشت از چوب سر سنگي ها كبود مي شد را بچسبانم به خشتهاي داغ قلعه. پدر دو سه قدم از شيب تپه بالا رفت. نگاهم كرد. بايد مي رفتم كنارش. داخل يكي از سوراخهاي پشت قلعه، سياه چادر زده بودند و زيرش آدم ها وول مي خوردند. بيست تايي جوان مشكي پوش كه همه شان سرهاشان را توي هم كرده بودند. هر از گاهي صداي نيزه مي آمد. مي ترسيدم جلوتر بروم. سرش را برگرداند وبه نوك تپه نگاه كرد.
- برادرت يكي از اين هاست اگه مي خواي برو پيداش كن و ببرش تا اون كه زده زير چانه ات را قرمه كنه.
خودم هم صدايم را نفهميدم. - كدامشان است؟
پدر برگشت كه برود.
- نمي دانم. خيلي وقت است نديدمش. توي اينهاست. برو پيدابش كن.
بدون مكث دنبال پدر راه افتادم. همه پسر ها مثل هم بودند. ريش تنك، پيراهن مشكي پرلك و قرمز شده. نمي خواستم اصلا به اينكه برادرم توي اينهاست فكر كنم. به خودم مي گفتم: از كجا كه اين هم از دروغهاي پدر نباشد؟.... سرم را برنگرداندم تا يكي را كه مثل بقيه نيست ببينم. حالم يادم نيست شايد مي خواستم گريه كنم. تا خانه به خودم مي گفتم كولي ها هستند. از ميانشان بويي بين پشگل و ترياك مي آمد. با شلواركهنه ام سراغ عمه رفتم. عمه حوضهاي قالي را تمام كرده بود. همانطور كه پيچمه مي زد حرفهايم را شنيد و شانه را محكم مي كوبيد و جوابم مي داد:
- سراغشان نرو! ما نمي شناسيم كه آنجا كي به كي هست. اونها هم نمي شناسن. تا مياي بگي من كي ام سرت رو ميبرن. گفت از مادر بپرسم چون مادر دزدكي برادرم را مي بيند. ماندم تا مادر بيايد روي قالي ... اول مي خواستم صدايم را بلند كنم كه چرا اين همه و قت از برادرم نگفته اما دلم برايش سوخت. با چشمان قرمز و گريه كرده اش نگاهم كرد و رفت پشت دار. همين كه گفتم برادرم كدامشان است؟
زد زير گريه. دو سه رج بافت و گريه كرد. اصلا نپرسيد كه از كجا فهميده ام. بعدها گفت كه يك ساعت بعد از ما رفته ناصرخاني. برادرم پدر را ديده اما قيافه من را نديده است. كلي طول كشيد تا عمه مادرم را آرام كرد. مادرم همه اش به پدر كه مي گفت باني بدبختي همه ماست نفرين كرد. اما آخرش هيچ حرف تازه اي نزد. حوصله شنيدن نفرين هاي مادرم را نداشتم. از كارگاه قالي زدم بيرون.... جاي شكرش باقي بود كه مدرسه تمام شده بود و ديگر لازم نبود به سرسنگي ها بربخورم. عمه قدغن كردكه نزديك ناصرخاني هم نشوم. مي گفت كلي مريضي دارند. اما فردايش با شلواروصله كرده ام رفتم سراغشان. از دور نگاهشان كردم. از ترس سر سنگي ها موقع اذان صبح زدم بيرون. موقعي كه به ناصرخاني رسيدم تازه بيدار شده بودند و خودشان را مي كشيدند. يكي شان كه از همه ورزيده تر بود بلند شد و يكهو خيره نگاهم كرد. نمي توانستم چشم ازش بردارم. به خودم گفتم اگر تكان خورد در مي روم. جوان سياهپوش همانطور نگاهم مي كرد. پسرك توي عكس را مي ديدم كه با دستهاي قفل كرده به من چشم دوخته. چهره اش را طور به طور مي ديدم. شكل خودم و پدر مي شد. اصلا دلم نمي خواست او برادرم باشد ....
اگر هم از بخت كج، سرسنگي ها را مي ديدم با قدرت مي گفتم: برادرم رفته شهر حقوق بخواند.
عمه حوض را تمام كرده بود و داشت حاشيه قالي را مي بافت:
- مادرت پول قالي بافي اش را مي دهد به كولي ها تا براي برادرت غذا ببرند. دولتي ها هم سهميه ترياكشان را از راه پشت ناصرخاني بهشان مي دهند .......
صداي جيغ همسايه پشتم را لرزاند. نمي دانم ساعت چند بود. اما من تازه از فكر برادرم بيرون رفته بودم و پشت چشمهايم گرم شده بود. توي رختخواب نيم خيز شده بودم و گيج نمي دانستم چكاركنم. پدر از رويم پريد و پايش به چانه ام خورد. نمي شد كه دراز بكشم. دنبال پدر دويدم. زن بيچاره همسايه وسط حياط افتاده بود و خون از دهانش سرازير بود. دزدها با چماق زده بودند توي فكش. فكش از جا در رفته بود. تا آخرش هم فكش درست نشد. دهانش چفت نمي شد و نمي توانست تف هايش را جمع كند. پدر چماق را يرداشت و به دو رفت تا ردي از دزدها پيداكند. دزدها شانس آوردند كه در رفتند وگرنه پدر كله اشان را مي پراند. پدر يك ساعت بعد آمد بالاي سر زن همسايه. قيافه زن بخت برگشته ديدني بود. فك پاييني اش كج شده بود و دهانش صد درجه بدتر از پدر مي پيچيد. گوشه لبش مي خورد به نوك بيني اش. زن وسط حياط نشسته بود و گريه مي كرد و محكم مي زد به تخته رانهايش. مادر آن وسط وقت پيدا كرده بود و هاي هاي زار مي زد. پدر رفت سراغ زن همسايه تا از روي قيافه، دزدها را بشناسد كه از كولي ها بوده اند يا از طايفه گله زن؟ در هيچ كدام از دو قلعه دزد نداشتيم. زن يكي از دزدها را ديده بود. نشاني قيافه دزد را نداد. اسمش را گفت. همين كه پدر را ديد تف انداخت بصورتش. صورت پدر لكه لكه خوني شد. پدر به زحمت سرش را بالا آورد. از گريه مادر كاملا دستگيرش شد كه يكي از دزدها برادرم بوده. ديدم كه همان وقت شانه هاي پدر بالا رفت و گردنش كوتاه شد. مستقيم رفت خانه و افتاد به رختخواب ... تا دو روز نمي شد به رختخوابش دست زد. داغ داغ ... اولين كاري كه بعد از بلندشدنش از رختخواب كرد، داد در مزرعه خشخاش كه به جانش بند بود، گوسفند بچرانند. بعدش باغ سيب كدخدا را پس داد. پدر كه ور ور ور حرف مي زد. روزي دو سه بار هم دهانش باز نمي شد. مي رفت روي سكوي هشتي مي نشست ساعتها. خيره مي ماند به چپقش كه كلي بعد از خاموشي اش هنوز بهش پك مي زد. به هيچ چيز كار نداشت، خرش را كه نمي گذاشت دستم بهش برسد را بر مي داشتم و تا شب پيدايم نمي شد. حتي به مادر كه يك روز در ميان با زنهاي همسايه مي رفت قلعه ناصر خاني چيزي نمي گفت. براي ما خوب شده بود اما اوضاع به مراد ما نماند!.......... يك روز صبح كه بلند شديم پدر نبود. سر ظهر آمد خانه با كليد چهار تا باغ. دوباره خشخاش ها را كاشت و ديگر همه روز مي رفت باغ. حتي نمي پاييد كه من براي دانشگاه افسري درس مي خوانم و وقت ندارم. با يك چوب هفت هشت متري مي فرستادم بالاي درخت گردو تا گردو بتكانم. آن بالا از فكر اينكه يك دختر سرسنگي ببيندم كلي سرخ و سفيد مي شدم، اما دلم را خوش مي كردم كه روزي افسر مي شوم.
تارهاي قاليچه را بريدم و با مادر و عمه و خواهرم كه تازه مدرسه مي رفت افتاديم به جان قاليچه. قاليچه طور عجيبي حرف نداشت. همين طور به دلم افتاده بود كه اين قالي آخر است. عمه هميشه در نقشه ريزي مشكل داشت، دستش از همه فرز تر بود. اما بايد مادر نقشه را پياده مي كرد تا عمه بتواند سريع تمام نقشه را پر كند. اما توي آن قاليچه خود عمه نقشه ريخت و بافت. همه انگشت به دهان مانده بودند. طوري رنگها را باهم جور كرده بود كه هر كي نمي دانست فكر مي كرد قالي را با پود سفيد بافته اند و با قلم نقاشي اش كرده اند. دلم بيخود شور نمي زد. يك روز صبح عمه غيبش زد. براي عروسي همه بچه هاي فاميل قاليچه گذاشته بود و رفته بود . آخرين بار با يك جوان يقه ماهوتي ديده بودنش كه به هواي خريدن قالي رفته بوده كارگاه عمه. عمه پيدايش نشد. پدر هيچوقت ديگر اسم عمه را نياورد. اوايل فكر مي كردم همين كه پاي يك مرد توي قضيه است كافي است تا پدر برود و گردن عمه را بشكند. بعد از آن تب پدر ديگر به حرفهاي كسي اهميت نمي داد يكنفر مي گفت توي بندر عمه را ديده كه چاي قاچاق رد مي كرده. يكنفر مي گفت توي كردستان توي يك خانقاه مجاور شده .....
مادرم مثل زنبور ويز ويز مي كرد. رفته بود توي آشپزخانه و كاسه بشقابها را مي كوبيد توي سرهم. اهميت نمي داد كه دارم درس مي خوانم. رفتم جلويش را بگيرم ديدم مثل لبو سرخ شده. نگاهم كرد. چشمانش شده بود کاسه خون ...
- آخرين بار كي رفتي قلعه ناصر خاني؟
شستم خبر دار شد. ربع ساعت بعد كنار قلعه بودم. هيچ كس نبود. همه جا را گشتم. زير سياه چادر، دو سه جا به اندازه يك خون دماغ ، خون تازه ريخته بود. خر پدر را برداشتم و همه بيابانها را گشتم. اثري نبود. مي گفتند آژان ها جمعشان كردند. اما شهرباني بخش هيچ خبري از شان نداشت. توي قلعه وضعي بود. زنها از بس كه گريه كرده بودند گونه هايشان پوسته پوسته شده و چشمانشان گود افتاده بود. زنها توي دالان ماجمع مي شدند و پچ پچ مي كردند اما از ترس مردها دم نمي زدند. عوضش مي رفتند قبرستان خودشان را خالي مي كردند. خودم شاهد بودم يك روز پيرمرد خشكيده اي را آوردند خانه و همه ريختند دورش تا داخل كتاب نگاه كند و پسر ها را پيدا كند اما افاقه اي نكرد. بعد از مدتي زنها نشستند زير پاي مردها كه پسرها رفته اند شهر تا سالم شوند و برگردند. بايد وقتي برمي گردند هيچ خشخاش زاري نباشد. كدخدا هم از خدا خواسته پي اين حرف را گرفت و همه را مجاب كرد كه توي خشخاش ها گوسفند بچرانند و بجايش گندم بكارند. اما پدر بدون اينكه به كدخدا نگاه كند.
- پسرها هيچ وقت نميان.
پدر آنقدر محكم گفت كه من مانده بودم. كدخدا بور شده رفت. پدرم مطمئن بود كه برادرم برنمي گردد. گاهي فكر مي كردم پدرم مي داند پسرها كجا رفته اند. شايد رفته همه اشان را تحويل زندان شهر داده. يادم مي آيد شب روزي كه پسرها رفتند، پدر رفته بود قاسني. گفتم بروم از خودش بپرسم. رفتم سر كشتش و سر صحبت را باز كردم. تعريف را رساندم به برادرم.
- پسر مواظب باش ترياكها را نشكني. تو امتحان دانشگاه افسري كه اين سوالها رو نميدن. برو سر درست ....
ترياك پدرم فرق كرد. از وقتي پسرها غيبشان زد. پدر جلوي همه يك گوني پشكل خر مي آورد و مي ريخت جلوي خواهرهايم كه داشتند بزرگ مي شدند. دخترها باكلي نف نف و اه اه پشكلها را با ترياك مي ماليدند. ديگر پدر نمي پاييد كه ترياك زير ناخنها نرود ،دخترها را ول مي كرد به امان خدا. دقيقا وزن مي كرد و به اندازه وزن پشكلها ترياك بر مي داشت و قايم مي كرد.
ديگر قلعه سرسنگي ها حاضر بودند عوض ترياك پدر، زمين بدهند. دو سه تا از جوانهايشان مي آمدند خانه ما و با كلي اصرار از پدرم ترياك مي خواستند. پدر جلوي ما ها رو درواسي نمي كرد. يك كفدست ترياك زعفراني و يك بقچه پشكل خري كه تازه كما خورده است را بهشان مي داد. يك بار كه براي مرخصي از دانشگاه نظام آمده بودم ده. همين طور الكي رفتم قلعه ناصرخاني باز جوان هاي سياهپوش را ديدم. هول رفتم تا برادرم را پيدا كنم اما همه اشان سرسنگي بودند. جواني كه با چوب زده بود توي سينه ام تا من را ديد گورگم شد ... گمانم پدر متوجه نشد كه من دانشگاه افسري قبول شده ام. اصلا اهميتي نداد. پدر به چيزهايي كه ازشان سر در نمي آورد توجهي نمي كرد. شب به شب چپه چپه پول مي گذاشت سر رف و مي رفت سراغ مزرعه خشخاشش كه با زمين سرسنگي ها وسيع شده بود. وقتي بهش گفتم افسري قبول شدم پريد وسط حرفم.
- حالا چقدري پول ميخواي؟
گفتم اگر به پدرم بگويم كلي قربان صدقه ام مي رود. اما هيچ نگفت. پدر خيلي در قيد و بند احساسات نبود. فقط دو بار ديدم كه گريه بكند. يكبار وقتي بخاطر دزدي خانه همسايه تب كرده بود در رختخواب با چشمهاي بسته و بي صدا گريه مي كرد . اشك از گوشه پلكهايش بيرون مي آمد و سرازير مي شد. يكبار هم وقتي داشت توي چاه مطبخ متروكمان آهك مي ريخت. ناغافل رفتم بالاي سرش. هول كرده بود. تتمه آهكها را با دو سه پره بيل ريخت توي چاه. همه مطبخ را گرد آهك برداشته بود. پدر بدون اينكه نگاهم كند.
- ديگر بوي لاش نمي آيد.
سرش را كه خم كرد. اشك از روي گونه اش سريد و از نوك بيني چكيد. بوي لاش خانه را برداشته بود. مادر هم كه تازه پسرها رفته بودند با اعصاب خرد هميشه غر مي زد كه توي چاه موش مرده افتاده و بو كرده است. پدر هم سريع از كدخدا دو سه من آهك قرض كرد. سي چهل تا پيراهن مشكي كنار چاه بود كه پدر آنها را هم آهك مال كرد و ريخت توي چاه. وقتي گفتم چرا گريه مي كني؟
اشكهايش را با پته پيراهنش پاك كرد.
- آهك مي رود توي چشمام. لا مصب مي سوزوند.
دو سه بار ديگر كه ديدم توي چاه آهك مي ريزد، پاپي اش نشدم. حداقل هزار تا موش مرده بودند كه آنقدر بوي لاش مي آمد.دقيقا دو هفته مانده بود تا خودم را به دانشكده نظام معرفي كنم، نامه پدر به بخشداري را پاكنويس كردم. تاكيد كرده بود سر در بياورم كه چرا مامورين براي گرفتن ترياكهاي دولت نيامده اند. داشتم براي صدمين بار چمدانم را مرتب مي كردم. مادر رفته بود چشمه شاه قنداب ملافه ها را بشويد و سري هم به امامزاده بغلش بزند و دعا كند كه برادرم برگردد. چمدان را نبسته بودم كه شيشه هاي خانه شروع كرد به لرزيدن. همه جا مي لرزيد. قاب عكس پسرهاي فاميل از روي تاقچه افتاد پايين. دختر ها كه در اتاق رشته آش مي بريدند با همان دستهاي خميري آمدند وسط سالن و بربر به من نگاه مي كردند. فكر كردم زلزله است. بچه ها را برداشتم و آمدم توي حياط. طياره بود كه با بالهاي دو رديفه اش روي ده جولان مي داد. آنقدر پايين بود كه وقتي از روي خانه ما رد مي شد دخترها سرشان را پايين مي آوردند. طياره رفت. به دخترها توضيح دادم كه مي خواهم در دانشگاه درس طياره راني بخوانم و بچه ها كه از حرفهايم سر در نمي آوردند گيج نگاهم كردند. پدر خواسته بود كه قبل از رفتن بروم سراغش تا يك سري چيزها را برايم بگويد. برايم جالب بود كه پدرم مي خواهد حرف بزند. رفتم سراغ پدر تا توي خشخاش ها باهاش صحبت كنم و شايد توي حرفها راضي اش كنم كه پول خريد يك اتومبيل را بهم بدهد. اوضاع بي مشكل نبود. مه غليظي خشخاش زار را گرفته بود. نيم متر بالاي خشخاش ها سفيد سفيد! هيچ چيزي مشخص نبود. آرام رفتم سراغ پدر كه مي دانستم وسط مزرعه علف هاي هرز را مي كند. ساقه هاي ترد ترياك زير پايم مي شكستند. پدر آمار تك تك ساقه ها را داشت اما آن روز خيلي نگران شكستنشان نبودم. به دلم بد آمده بود. آماده شنيدن يك خبر بد بودم كه يكهو ديدم وسط ترياكها يك حفره از ساقه هاي شكسته درست شده. جلو تر رفتم. پدر با دهان كج افتاده بود وسط خشخاشها و كف سفيدي از دهانش سرازير بود.
خشخاش كاري غير قانوني شده بود و اداره مبارزه با كشت خشخاش به پدرم خبر نداده بود كه طياره هاي سمپاش براي نابودي مزارع مي آيند ......
هنوز بعضي وقتها كه بوي لاش مي پيچد توي بيني ام. نمي توانم توي پادگان بند شوم. راننده ام را مرخص مي كنم وتنهايي مي آيم سر خرابه هاي قلعه بالا ... مطبخ متروكمان را پيدا مي كنم. تمام گوني آهكی که از آشتیبانی قرض گرفته ام را خالي مي كنم توي چاه و يادم مي رود كه نبايد آهك توي چشمم برود ......
شیراز / بهار 85

This page is powered by Blogger. Isn't yours?