چشمان بیدار- مهستی شاهرخی: تنگسیر، هنر دفاع از خود و مبارزه

 
 

چشمان بیدار - مهستی شاهرخی


All rights reserved - Contact: mahasti_shahrokhi(at)hotmail(dot)com

 
 

mercredi, février 10, 2010

تنگسیر، هنر دفاع از خود و مبارزه

داستان تنگسیر، اولین رمان صادق چوبک، 1342، ماجرای قیام یک چهره مردمی و محبوب جنوب، بر علیه استثمار است. زایر محمد، مردی آرام و نجیب و زحمتکش است که همسر و دو فرزند دارد ولی حاصل زحماتش را نزول خواران و وکلای بازاری بالا کشیده اند و هر بار به شهر می رود و حقش را طلب می کند آنها تحقیرش می کنند و به او ناسزا می گویند و در میان جمع سکه ی یک پولش می کنند. دیگر طوری شده که به خاطر همین مظلومیت، "زایر محمد" که فردی درستکار بود اکنون اهالی به دلیل همین خواری و خفتی که بر او روا می شود، "زار ممد" صدا می زنند. در ابتدا، زار ممد سعی می کند با زبان خوش پولش و حقش را طلب کنند اما آنها قلدرانه به او زور می گویند و در برابر جمع به او توهین می کنند و خوارش می کنند.
زار ممد که بعداً متوجه می شویم، یکی از دلیران تنگستان است که بیست سال پیش، بر علیه استعمار انگلیس ها جنگیده و تیراندازی ماهر بوده است. اما پس از آن، به دلیل پایان شورش، اسلحه اش را خاک کرده و زندگی آرامی برگزیده و همسر اختیار کرده و پس از آن ، باز به دلیل فقر، به ناچار برای همان اجنبی ها آشپزی و کارگری کرده و سپس اندوخته اش را به افرادی در بازار سپرده است که آنها پس انداز و حاصل زحماتش را بالا کشیده اند و تحقیرش می کنند و حتی آبروی گذشته ی او را به ریشخند می گیرند و مدام خوارش می کنند. استعمار اجنبی جایش را به استثمار داخلی داده است و هیچ راهی جز شورش برای این دلیر تنگستانی باقی نگذاشته است.
زایر محمد سابق، زار ممد فعلی، محمد تنگستانی از تحمل زور و دشنام جان به لب می شود و سرانجام تصمیم می گیرد در برابر این بیداد ساکت نماند و حق خود و حیثیت خود را طلب کند، پس تفنگ قدیمی را از زیر خاک بیرون می آورد و برق می اندازد. او طلب ها و حساب و کتابهایش را مشخص می کند. مهریه همسرش و خرج بچه هایش را چون یک مرد مسئول و شریف به پدست پدرزنش می دهد و از همه حلالی می طلبد. محمد تنگسیری به سلمانی می رود و موهایش را چون سربازی برای رفتن به جبهه کوتاه می کند و پس از وداع با همسرش، جامه عوض کرده برای حق طلبی به راه می افتد.
شورش محمد تنگسیری و قیام او در بوشهر تنه اصلی داستان را تشکیل می دهد. یک سوم داستان، زمینه ای برای این که بفهمیم چگونه مردی آرام و نجیب، تبدیل به یک یاغی می شود و ناچار می شود اسلحه بردارد و یک تنه بجنگد، اختصاص دارد. شورش محمد تنگسیری از یک صبح تا شب طول می کشد، شورشی که مردم را بیدار می کند و به تحسین برمی انگیزد و سرانجام چون نمادی از جنبش حق طلبانه ی مردم بوشهر و بندر در برابر زور، چهره می نماید. او دیگر "زار ممد" و "خوارممد" نیست بلکه از جانب مردم، "شیرمحمد" لقب می گیرد.
شیرمحمد، این دلیر تنگسیری، دین و ایمان خود را دارد و اخلاقیات خاص خود را. شیر محمد به خردی دست یافته که می داند بایست در برابر زور ایستاد و حق خویش را طلب کرد. در کنار شورش او برای سرکوب زورگویان است که رفته رفته متوجه می شویم، شیرمحمد چون نمادی از روح مبارزه جمعی در هیئت یک فرد، دارد از زورگویان و بیدادگران و ستمگران انتقام می گیرد. به مرور می بینیم که مردم مانند سایه ای در کنارش و به دنبالش حرکت می کنند. آنها با دل و جان تحسین اش می کنند و کمکش می کنند و در این مبارزه، از ارمنی گرفته تا امنیه، همه هوای او را دارند و راه مبارزه و فرارش را هموار و فراهم می کنند.
اسماعیل شاگرد دکه ارمنی، مانند یکی از حواریون لورنس عربی، با جان و دل خود را در راه شیرممد قربانی می کند چرا که آبروی شیرممد، آبروی جمع است و از آن سو، شیرممد نیز برای بهروزی خود و جمع است که در برابر زور و بیداد شورش کرده است. بر خلاف بسیاری از شورش ها، پایان این ماجرا تلخ نیست چرا که شیرمحمد موفق می شود پس از آخرین نبرد فردی خود، همراه با همسر و فرزندانش به آن سوی دریا بگریزد و باقی مبارزه علیه زور را به اهالی بوشهر محول کند، نبردی که همچنان ادامه دارد.
چیزی که "تنگسیر" را ماندگار می کند، حس تداوم مبارزه است. مبارزه ای ضداستعماری، و ضداستثماری، مبارزه ای ملی و اخلاقی در برابر زور. شیر محمد در اعماق وجودش زایرمحمد است و حرمت اعتقادات و ایمان و حریم مردم را نگه می دارد و مردم نیز این را می فهمند و برای همین محبوب است. شیرمحمد قاتل نیست بلکه برای بقای خود ناچار می شود اسلحه بکشد و از شرف و حیثیت و حق خود دفاع کند.
رمان تنگسیر اثر صادق چوبک (1342) با نثری ساده و شفاف نوشته شده و رمان کوتاه و ماندگاری است که به ادبیات مقاومت ایرانیان تعلق دارد. در تنگسیر، صادق چوبک، به دور از شعارهای سطحی، چگونگی شکل گیری قیام مردم جنوب را به شیوه ای ساده و شفاف و روان، زمینه چینی کرده و در روشنایی کامل و بدون هیچ زائده ای به خواننده نشان می دهد. رمان سیر خطی دارد و بدون نوشتار پیچیده و آکروبات تکنیک های نویسندگی، در نهایت سادگی و استحکام حماسه ای را بیان می کند. صادق چوبک در شخصیت پردازی و زبان و لحن اثر بسیار تواناست و داستان را طوری می نویسد، گویی درست همانطور اتفاق افتاده است. سادگی نوشتار روشن و بی پیرایه و محکم صادق چوبک، برای خواننده غیرایرانی نیز دلپذیر و ملموس است.
امیر نادری فیلم "تنگسیر" را بر اساس رمان صادق چوبک در سال 1352 ساخته است. بازی های روان و تصاویر گویا و ساده، سادگی مردمان تنگسیر را نشان می دهند. فیلم "تنگسیر" یکی از زیباترین فیلم های پیش از انقلاب و تاریخ سینمای ایران است.
ویژه صادق چوبک/ داونلود فیلم "تنگسیر"



<< Home

This page is powered by Blogger. Isn't yours?