چشمان بیدار- مهستی شاهرخی: نوروز را چگونه گذراندید؟ (3)

 
 

چشمان بیدار - مهستی شاهرخی


All rights reserved - Contact: mahasti_shahrokhi(at)hotmail(dot)com

 
 

lundi, avril 05, 2010

نوروز را چگونه گذراندید؟ (3)

مثل همه اوقاتی که هیجان زده ام، موقع خروج از مترو، جهت را اشتباه می کنم و زیر باران نیم ساعتی در منطقه اطراف «گار دو لیون» ویلان می شوم. شیرین خانوم با من طی کرده که بیست دقیقه زودتر بروم تا بتواند میز هفت سین را بچیند. شیرین شم مدیریتش قوی است و من شم یاغیگری ام، و خوشبختانه فقط دوست هستیم و با هم کار نمی کنیم چون در غیر این صورت نمی توانستیم با هم کنار بیاییم. من همیشه مدیریت او را به حساب اخلاق "مامان بودن" شیرین می گذاشتم و می گذارم، اما هیچ لازم نیست برای چیدن هفت تا سین، بیست دقیقه جلوتر رفت، برای من دو دقیقه کافیست.
به هر حال، وقتی می رسم می بینم هیچکار نکرده اند و دارند با هم صحبت می کنند. محل انجمن یک جایی ته یک پاساژ و مکان تنگ و ترشی است که گنجایش عده زیادی را ندارد. اندازه یک کتابفروشی است، (در واقع یک کتابفروشی است) جایی برای "نوروز جهانی" نیست. پس از سلام و علیک فوری، سه سین را به شیرین می دهم تا توی ظرفهای کوچکی که با خود آورده بچیند. نیم دقیقه هم طول نمی کشد!
به شیرین می گویم: "در مورد اسفند مطمئن نیستم، ببین واقعاً اسفنده یا نه؟" شیرین به خاطر سخنرانی کوچکی که در مورد هفت سین دارد کمی هیجانزده است و جواب نمی دهد فقط نگاه عجیبی به من می اندازد. به شیرین تاکید می کنم: "سنجدها را می خواهم چون خودم ندارم.
سماق و اسفند مهم نیست اما آخر شب سنجدها را به من پس بده ." شیرین برای تکمیل میز هفت سین، ماهی قرمزش را برداشته و با خود از خانه آورده و توی تنگ کوچکی روی میز گذاشته، سمنو و سبزه از مغازه ایرانی ها خریده و یک سینی بزرگ هم نان نخودچی! پاتریک با عکس های بزرگ رنگی به سویمان می آید. متعجبم که اینها نیم ساعت زودتر رسیده اند چطور تا الان عکس ها را به دیوار نچسبانده اند؟ منتظر چی بوده اند؟ منتظر من؟" پاتریک عکس ها را به دیوار پشت میز سخنرانی می چسباند و به من توضیح می دهد "عکس ها را از روی اینترنت پیدا کردیم. با عکس بهتر می فهمند" عکس ها مربوط به هفت سین است و نوروز است و سبزه و غیره ... ولی عکسی هم هست که سه جوان تی شرت پوشیده سه پرچم سه رنگ ایران را در دست گرفته و مثل سربازان هخامنشی ایستاده اند. می پرسم "این چیه؟"
پاتریک به سمت شیرین اشاره می کند "این یعنی الن! الن پرچم دوست دارد"
می گویم "آخر کنفرانس در مورد نوروز است نه در مورد پاسارگاد!" بعد با کلافگی در سالنی که به اندازه یک اتاق است چرخی می زنم. عده زیادی آمده اند و بیشترشان فرانسوی اند و باقی چشم بادامی و دوآقای خبرنگار ایرانی و همه با لباس معمولی! خوب که نگاه می کنم می بینم فقط نیمی از چشم بادامی ها و من لباس جشن پوشیده ایم! شیرین هم مثل خانم مهندس ها کت و دامن پوشیده! شیرین خانوم، الن جون، کت و دامن یعنی لباس محلی اهالی توسیرکان؟
بشم واشم از این عالم به در شم/ بشم از چین و ماچین دورتر شم
بشم از حاجیان حج بپرسم/ که این دوری بسه یا دورتر شم/
توی فکرم که اصطلاح"سماق مکیدن" از کجا می آید؟ آیا واقعاً ایرانیان باستان، از فرط بیکاری سماق می مکیده اند؟ گرداننده برنامه دختری از قرقیزستان است به اسم جکلین (یا خودش را اینطور معرفی می کند) مدتی طول می کشد تا برنامه شروع بشود، برنامه همانطور که اعلام شده بود با سخنرانی یک آقای فرانسوی که تاریخدان است شروع می شود و او برای اینکه حقانیت خود را نشان بدهد یک حمایل قرمز را که (لابد از طرف یک شخصیت مهم در قرقیزستان!) هدیه گرفته مثل کاهنان (لابد مثل کاهنان قرقیزستان!) به دوش می اندازد و مثل کلاس درس، یک سری تاریخ عهد بوق در مورد پیدایش نوروز را برایمان نقل می کند که کسل کننده است، او برای این که نشان بدهد خیلی سرش می شود مدام تاریخ های عجیب و غریب سر هم می کند و در مورد نقش سماق در هفت سین میگوید سماق یکی از گیاهان، با خواص دارویی است. حالا اینها چیزی نیست ولی وقتی صحبتش به نوروز در ایران می رسد در کمال پررویی می گوید که در دوران صفویه ایرانیان نوروز را به تبعیت از امپراطوری عثمانی عید رسمی خود اعلام کردند! من اینقدر کلافه ام که مدام توی صندلی خودم می جنبم و حرص می خورم و آقای بغل دستی با هر بار جنبیدنم می گوید : "هیس!" بالاخره آهسته به شیرین می گویم: "این نوروز را در یکجا انداخت پشت قباله ترکها، رفتی درستش کن!" شیرین در سکوت سر تکان می دهد.
بعد از آقای تاریخدان ترک نژاد نوبت یک دختر تاجیک است که فرانسه اش خیلی ضعیف است ولی نوروزش شبیه ماست و از نوروزی معاصر و عیدی و شیرینی ها و لباس های نو حرف می زند. بعدش نوبت شیرین است. شیرین خیلی ساده از نوروز و هفت سین و این جشن سه هزار ساله حرف می زند و هفت "سین" را معرفی می کند و شیرین خانم سنجد را "زیتون وحشی" ترجمه می کند و من یادم نیست سنجد به فرانسه چی می شد ولی می دانم سنجد، دانه روغنی نیست و با خانواده زیتون زاده نسبتی ندارد و نسبش به خاندان سنجدیان می رسد. پس شیرین چرا این حرفها را زد!!!! در حیرتم که یک دفعه مادموازل جکلین، می پرد وسط حرف شیرین و از او می پرسد" "چه موقع می توانیم سمنو را بچشیم؟" من چشمانم از حیرت گشاد می شود که این چه نوع سئوالی بود؟"
یک دسته قاشق چای خوری پلاستیکی کنار سمنو می بینم! چگونه یک پیاله سمنوی شیرین، جمعیت یک سالن صد نفری را کفاف خواهد داد؟
هنوز از شوک بیرون نیامده ام که خانم فرانسوی که یک بچه زشت چشم بادامی در بغل دارد، تازه یادش می افتد سئوال کند "آیا نوروز را در تارتارستان جشن می گیرند؟ ما همه گیج می شویم که راستی تارتارستان کجاست؟ و آیا در آنجا هم نوروز را جشن می گیرند؟ همه در فکر فرو می رویم! آقای تاریخدان چون خودش را کارشناس نوروز در آسیای مرکزی می داند به او پاسخ می دهد که نوروز را در اندونزی و آفریقا و استرالیا هم جشن می گیرند و دلیلی ندارد که در تارتارستان نوروز را جشن نگیرند؟؟ من که از این همه حرفهای دانشمندانه و جهانی سرم داغ کرده، احساس تشنگی می کنم و احتیاج به نوشیدنی دارم ولی جا نیست بجنبم و بایست تا پایان کنفرانس دانشمدان نوروزی صبر کنم.
ناگهان صدای انفجار کوچکی، صدای ترکیدن چیزی می آید! تنگ ماهی ترکیده و ماهی قرمز کوچک روی میز در حال پرش و جان کندن است، جاکلین زود شیشه ای برمی دارد و ماهی قرمز را توی شیشه می اندازد و به سرعت می رود بیرون تا رویش آب بریزد که ماهی نمیرد.
انفجار تنگ آب ماهی، به شکلی نمادین انفجار و عکس المعمل ماهی خونسرد در برابر حرفهای امشب است! بحث های دانشمدانه در مورد نوروز همچنان کم و بیش در جریان است که جاکلین با ماهی نجات یافته در شیشه آب، به داخل سالن برمی گردد و باز توضیحاتی در مورد نوروز می دهد که اصلاً لازم نیست بعد از دختری چشم بادامی بلندقامت خوش خنده ای می خواهد که بیاید و برای آمرزش همه ما اسفند دود کند. توی یک بشقاب، چند شاخه از بوته اسفند است که زیرش کبریت می کشند و دخترک چشم بادامی بشقاب را به سمت همه می برد تا همه دود اسفند بخورند و چشم نخورند.
شیرین مشتی از اسفندهای مرا روی بشقاب می ریزد که خوشبختانه هیچ نمی سوزد و اصلاً دود نمی کند و شیرین برمی گردد و به من می گوید: "این اسفند نبود ها!" من از یک طرف حیرانم که توی این سالن بی پنجره تنگ و بی هوا با اینهمه جمعیت،اسفند دود کردن دیگر چه ایده ای بود؟ و از طرف دیگر، آن دانه های توی پاکت نایلونی، اگر اسفند نیست، پس چه می تواند باشد؟ این دانه ها کنار عناب بود؟ با عناب چی را می جوشاندند؟ پس آن دانه هایی که با عناب جوشاندم چی بود؟ یعنی دانه ها را اشتباه کرده ام؟
پیش از این که از دود و دم خفه بشویم دختران چشم بادامی اسفندشان تمام می شود و بشقاب خاموش می شود و کنفرانس با سخنرانی سفیر ازبکستان ادامه پیدا می کند (من نمی دانم چرا در خاورمیانه "نوروز" باید تبدیل به یک مسئله دیپلماتیک و سیاسی بشود!!) آقای سفیر که فرانسه بلد نیست فرمایشات بی اهمیتی به زبان خودشان می فرماید که جاکلین برایمان ترجمه می کند. آقای سفیر خودش را برای شب عید جیگول کرده و کراوات پهنی زده که مرا به یاد داستان رصدخانه ترک در کتاب "شازده کوچولو" می اندازد!
جاکلین با نهایت مسرت و سربلندی اعلام می کند
پس از سخنرانی ها و فیلم، نوبت شام و جشن است و شام شب عید، "پیلافی" (پلو) است که از طرف سفارت ازبکستان اهدا شده است. حسابی از فرمایشات بیخود و چاخان و من درآوردی جماعت کلافه شده ام که آخرین نفر، حرفهای یک دختر چشم بادامی قرقیز در مورد نوروز، مرا از پا درمی آورد. این خانم از اول مجلس تا حالا ردیف اول آن جلو نشسته بود و مثل گربه هی برای ما چشمهایش خمار و باز و بسته می کرد، گربه خمار حالا زبان باز کرده و اولین جملاتش اینست: "باور کنید من قرقیز هستم" و من و خانم فرانسوی که کنارم نشسته بی اختیار چشمانمان را کشیده و بادامی کرده و یک صدا می گوییم: " ما باور می کنیم!" بعد برمی گردیم به هم نگاه می کنیم و می خندیم.
خانم گربه ای قرقیز می فرماید: "نوروز یک جشن اکولوژیک است، چون پیش از این جشن، مردم به نظافت می پردازند و خانه و زندگی را تمییز می کنند و ایده اش بر اساس تطهیر و پاک سازی خود و پاکسازی محیط زیست و طبیعت است!" دیگر اینقدر از این حرفهای فیلسوفانه شنیدم که سرم کمی درد گرفته ولی هنوز خونسردی خودم را حفظ کرده ام و سر جای خود نشسته ام. پس از سخنرانی زن گربه ای اکولوگ، فیلم مستند "پخت سمنو در قرقیزستان" را نشان می دهند.
دیگ بزرگی بود، آنقدر بزرگ که می شد در آن چند آدم پخت، دیگ پر از بخار بود و دورش عده ای زن می چرخیدند و گاهی دیگ را به هم می زدند و چیزهایی خواندند. چیزهایی در دیگ ریختند و به هم زدند که هیچ شباهتی به سمنوی ایران نداشت! یک خمیر سبز مانند حنا را ورز دادند و ریختند توی دیگ، بعد یک سینی بزرگ پر از گلوله های قهوه ای! آش خیلی غریبی بود! داشت ترسناک می شد که خوشبختانه فیلم تمام شد.
پیش از شروع جشن و پیش از این که بتوانیم از صندلی هایمان تکان بخوریم، جاکلین می گوید: "برای افتتاح جشن، دختری از مغولستان برایمان با ساز سنتی منطقه شان قطعه ای خواهد نواخت" و یک دختر چشم بادامی زیبا با چهره ای دلنشین در لباسی مغولی مانند یک پرنسس با سازی در دست می آید روی صحنه، تا برایمان بنوازد. دختر چشم بادامی عذر می خواهد که کشورش در منطقه آسیای مرکزی اما می خواهد با نواختن قطعه ای در جشن نوروز شرکت داشته باشد! همه از ته دل، برایش دست می زنند، دوست پسرش که جوان فرانسوی بوری است و یک کلاه نمدی شاخدار (امکان دارد کلاهش از صنایع دستی مغولستان باشد!) به روی صحنه می آید و هر دو برایمان قطعه ای را با ساز سنتی مغولی می نوازنند که در آن تاخت و تاز هزاران سوار مغول با کلاه شاخدار را در صحرای مغولستان می بینیم و میشنویم و همین مرا آرام می کند.
کنسرت آنها که تمام شد جشن شروع می شود و عده ای به سمت میز هفت سین می روند. به اطرافم نگاه می کنم ناگهان بامبی را از دور می بینم و دست تکان می دهم. بامبی، دختر جوانی است با چشمان درشت و خمار که هی پشت چشم ناز می کند و مرا یاد بامبی می اندازد، البته دندانهایش مرا به نامزد کارتون "راجر رابیت" می اندازد، بامبی دختر ناز و بامزه ای است و من توی فکرهایم او را «بامبی» می بینم، و این هم به هیچ وجه توهین نیست و به قول فرانسوی ها "ژانتی" است چون بامبی ژانتی است، اما من از زمانی که از همکارانم را به «آلیس» تشبیه کردم و آلیس از آن زمان با من روی لج افتاد و دشمن شد، دیگر تشبیهاتم را بیان نمی کنم. اشکال من این بود که آلیس در عوالم خیال، خود را چون «مارلین دیتریش» سکسی و اغواگر می پنداشت و من با تشبیه او به آلیس، ناخودآگاه آب پاکی را روی دستش ریخته بودم و او را تا حد یک دختربچه پایین آورده بودم.
بامبی می آید و با هم خوش و بش و عیدمبارکی می کنیم و او هم پشت چشمی برایم ناز می کند، ازش می پرسم "اون چیزای گرد قهوه ای که توی سمنو ریختند چی بود؟" نمی داند. می گویم "از یکی بپرسیم!" بعد به او می گویم: "برویم نوشیدنی بگیریم" نوشیدنی که گرفتیم با زرینه، دختر جوان تاجیک داریم حرف می زنیم. دختر تاجیک در کودکی تاجیکستان را ترک کرده و با خانواده به مسکو رفته اند و در آنجا بنابه خواسته پدرش امور مالی و بازرگانی خوانده و رشته و کارش را دوست ندارد. به او می گویم: "تو خیلی جوانی، برو چیزی را بخوان که دوست داری، زندگی یک بار بیشتر نیست ها!"
و بامبی هم چشمانش را برای او خمار می کند. دارم با دو دختر جوان حرف می زنم، یکدفعه پسری ایرانی، موجودی شبیه جوجه تیغی، به سمت ما می آید و عید را تبریک می گوید. دارم جواب او را می دهم که بامبی یک دفعه غیب می شود و دختر تاجیک هم با من فرانسه حرف می زد خلاصه ای از گفتگویمان را برای دوست پسرش که به سمت ما آمده، تعریف می کند و جوجه تیغی پس از عرض تبریکات نوروزی، دور می شود.
از دخترک تاجیک کمی دور می شوم و به سمت میز هفت سین، آنجا که شیرین ایستاده می روم، ناگهان می بینم همه ی ظرفها خالیست: "وای شیرین" سنجدام! اینها همه را خوردند! یعنی ممکنه؟ چرا سنجدهام را خوردند؟" خانم فرانسوی که کنارم ایستاده می خندد و سماق را نشان می دهد و می پرسد: "این چیه؟" مجبورم توضیح بدهم که اینها محصولات گیاهی است و سماق هم ادویه ای ترش مزه که با کباب می خورند البته همسایه لبنانی ام، سماق را مثل فلفل توی سالاد می ریخت و بحث کلافه کننده توضیح و تفسیر مزه ها! نگاهم به سینی نان نخودچی که شیرین خریده بود می افتد: همه اش بلعیده شده! کی سنجدهام را بلعیده؟ خانم فرانسوی می گوید"آقایی همه را خورد!" می پرسم: "با هسته؟" (حالا انگار فرقی هم دارد!) همین کلافگی را دارم که شاپرک در پیراهنی زعفرانی از راه می رسد.
-"ببین همه سنجدام رو خوردند!!!" هیچکس نمی تواند بفهمد که حق نداشته اند سنجدهای مادرم را بخورند چون مادر دیگر نیست و هفت سین دیگر نیست. "هیچ نمی فهمم. اینها سمبل بودند. جزوی از دکوراسیون عید! پس چرا خوردندشان؟"
شاپرک وقتی کلافگی مرا می بیند می گوید: "من سنجد دارم. بهتون می دهم. با هم نصف می کنیم" تازه از راه رسیده و خسته است: "می روم نوشیدنی بگیرم."
هنوز حیرانم به خانم فرانسوی می گویم
"مگر شما فرانسوی ها، گهواره و آغل مسیح (کرش) نوئل را می خورید؟ - نع. آن را برای تزیین روزهای عید می چینید! پس چرا؟" زن فرانسوی در جوابم می خندد و شانه بالا می اندازد. شاپرک با دو لیوان نوشیدنی برمی گردد، کار دنیا را ببین! من جای مادرش هستم و او مدام دارد از من مراقبت می کند! جوجه تیغی دوباره به سمت ما می آید، تبریک عیدش را گفته بود، حالا پس چی؟ حالا پرروتر شده و به من که سن مادرش را دارم و دخترها یعنی در واقع شاپرک بند کرده "ماشاالله دخترای ایرونی همه خوشگل اند!" این بار شاپرک غیب می شود و من فقط صدایش را پیش از غیب شدن می شنوم. "من چند دقیقه می روم بیرون!" مثل یک انسان متمدن، به فرانسه از جوان ایرانی تشکر می کنم، بر و بر نگاهم می کند بعد می رود پی کارش!
از جاکلین می پرسم: "آن گلوله های قهوه ای که توی سمنو (سومالاک) می ریختند چی بود؟" جاکلین انگار سئوال احمقانه ای پرسیده باشم با قیافه ای حق به جانب می گوید: "گردو!" من حیران مانده ام که چرا گردو را با پوست توی سمنو می ریختند! هیچکس نیست که به سئوالاتی که در مغزم دور می زند پاسخ بدهد. به بامبی می گویم: "از سمنوی اینها نخوری ها! انگار گردو را با پوست می ریزند توش!" چشمهای بامبی پر از تعجب می شود!!! یعنی ما اشتباه دیدیم؟
شیرین برایم به اندازه یک کفگیر، پلوی ازبکی گرفته! یک نوع هویج پلوی چرب و شیرین! "بخور! من یک ماه که در تاجیکستان بودم مرتب از اینها خوردم" با پاتریک و بامبی می رویم گوشه ای می نشینیم تا هویج پلو به نیش بکشیم، که شاپرک پیدایش می شود و تا شیرین را می بیند بسته پرچم ها را به دستش می دهد. شیرین سرانجام به آرزویش رسیده و پرچم دارد و خیلی خوشحال است و برای جبران می خواهد برود و برای شاپرک "هویج پلوی ازبکی" بیاورد ولی او می گوید اشتها ندارد و به جای آن، خودش می رود نوشیدنی می گیرد و باز به من می گوید: "شما نوشیدنی نمی خواهید؟ من دارم می روم بگیرم"
-"نع! من تا حالا حرص خوردم، همین هایی که گرفته ایم همین جاست، تو برای خودت بگیر!"
وقتی با لیوان نوشیدنی برمی گردد و کنارم می نشیند، شیرین و بقیه نیستند، به شاپرک می گویم: "وای چه خوب شد از شر این پرچم ها خلاص شدیم" سرش را تکان می دهد، می گویم "انگار یه وظیفه ملی میهنی بود!" سرش را تکان می دهد می گویم "تو چرا گذاشتی در رفتی، این پسرای ایرانی وظیفه ملی و میهنی دارند که به زن جماعت توجه کنند، تازه فکر می کنند دارند به ما لطف می کنند! حالا من جای مادرش هستم ها! اما این جوجه تیغی!" دندانهای سپید شاپرک را می بینم. موفق شده ام. دارد لبخند می زند. لیوان نوشیدنی ام را برمی دارم و بالا می گیرم: "حالا اونو ولش کن! اصلاً بی خیال!" حالا دیگر ایران نیست، حالا دیگر مادر نیست، حالا دیگر هفت سین نیست،
حالا دیگر سنجد نیست، حالا درخت سنجد کودکی هایم نیست، درخت انار نوجوانی ام هم نیست، درخت خرمالوی توی حیاط هم نیست، حالا هیچ "سین"ی سر جایش خودش نیست، حالا دیگر هیچ عیدی در هیچ جای جهان برگزار نمی شود، حالا همه چیز از دست رفته، یک روز همه خاک می شویم،همه چیز میراست و به خاک می پیوندد، مهم طبیعت است که هر سال در بهار از نو متولد می شود و باز خود را بازسازی می کند و تا زمین هست و تا بهار هست، جشن طبیعت و نوروز خواهد بود. دیگر هفت "شین" یا هفت "سین" چه اهمیتی دارد؟ پس به سلامتی سال نو، لیوانم را به لیوان شاپرک می زنم و می نوشم.
-"عید نوروزت مبارک!"
- حالا زیاد فکر نکن! اصلاً امشب همه رو ولش کن! هر جا که هستید نوروزتان مبارک!... ببین هر جا هستی بیخیال! سیزده به در و عید پاکت هم مبارک!
__________________________________
"نوروز را چگونه گذراندید؟": بخش اول و بخش دوم



<< Home

This page is powered by Blogger. Isn't yours?