چشمان بیدار- مهستی شاهرخی: سپیده شاملو و لیلی های زمانه

 
 

چشمان بیدار - مهستی شاهرخی


All rights reserved - Contact: mahasti_shahrokhi(at)hotmail(dot)com

 
 

lundi, octobre 05, 2009

سپیده شاملو و لیلی های زمانه

سپیده شاملوسپیده شاملو و لیلی های زمانه: نگاهی به "انگار گفته بودی لیلی" از سپیده شاملو


داستان «انگار گفته بودی لیلی» ماجرای یک جمع است و از هشت بخش تشکیل شده است. فصل های رمان، به جز فصل اول (چهار صفحه) و فصل آخر (دو صفحه)، معمولاً فصل هایش بلند است. داستان با پیوند و ماه عسل زن (راوی) و علی آغاز می شود و با تنهایی و جنون زنی بیوه (راوی) و فرزند گم کرده و یا از دست داده به پایان می رسد.

شخصیت‌های داستان : در درجه اول راوی (زن) و علی و مستانه و محمود و یا رویا همه تقریباً از یک نسل اند. نسل جوانی که شریک و شاهد انقلاب بود! شخصیت‌های درجه دو یا فرعی داستان: پدر و مادرهایشان و به خصوص خانم جان و آشنای قدیمی و سیاوش است که بیشتر نسل پیشین و سپس نسل پس از انقلاب را در برمی گیرد. تا نیمه های داستان نمی دانیم که راوی (زن) نامش شراره است. همین قدر می دانیم که او لیلی نیست. نه لیلی خیال و نه لیلی عالم واقع! آهسته آهسته از طریق تکه تکه خاطرات بدون نظم زندگی راوی و دوران زناشویی اش با علی با ماجرا آشنا می شویم و از ورای ذهنی پریشان به تاریخ تاریک جمعی پریشان می رسیم. داستان عموماً از زبان راوی نقل می شود به جز فصلی که مستانه از پشت صحنه زندگی خصوصی خود و دوران زناشویی خود با محمود پرده بر می دارد و حقایقی را برای بازگو می کند.

داستان "انگار گفته بودی لیلی" از سپیده شاملو با سفر ماه عسل علی و شراره شروع می شود. ماه عسل یک زوج جوان به مشهد! بعدها می فهمیم که مستانه هم با محمود برای ماه عسل، به مشهد سفر کرده است. می فهمیم علی زندانی سیاسی بوده و در زندان با محمود آشنا شده است. می دانیم شراره سیاسی نیست ولی عاشق علی است. می بینیم مستانه و محمود سیاسی نیستند، محمود درویش است و مستانه شیفته ی محمود می شود.

داستان در عین نشان دادن زندگی خصوصی افراد سیاسی، و علیرغم نوشته شدن در شرایط سانسور شدید دولتی و حساسیت بسیار ارشاد بر روی مسایل سیاسی و مذهبی موفق می شود پیامی را به خواننده برساند و برای تحقق بخشیدن به این امر از ثمیل و فضایی که از زاویه دید شخصیت های مونث (مفعول) هر دو به شکلی مرید (عاشق و یا شیفته) مردی (محمود یا علی) بوده اند بیان می شود.

در کل، داستان "انگار گفته بودی لیلی" از سپیده شاملو، ما را با زندگی دو گروه متفاوت و یک فرقه آشنا می کند. مریدان و مرادان! که این رابطه مرید و مرادی در رابطه ی زن و مرد تبدیل به زن (مطیع - مرید- موجودی ایثارگر و منفعل) و مرد (رهبر - مراد - تصمیم گیرنده - قادر متعال) می شود و نویسنده این رابطه ها را از زوایای گوناگون به ما نشان می دهد و مانند کلاف در هم تنیده ای آهسته آهسته از طریق واگویه های درونی زنان کلاف را از هم باز می کند و در روشنایی به ما آشکار می کند.

در دنیای مهرورزی، همه ی تصمیم ها از بالا گرفته می شود و برده یا کنیز وفادار با خلوص نیت و ایثار از حیثیت و هویت خود چشم می پوشد تا "آقا" به اهداف و برنامه های خود برسد. حالا این "آقا" چه ولایت فقیه باشد و چه شورای مصلحت عوام و چه شورای نگهبان، چه فرقی دارد؟ مگر همان سیستم نیست؟ مگر کانون ها و هسته های هنری و ادبی و فرهنگی و سیاسی و فمینیستی و حتی تبعیدی ایرانیان از این سیستم مرید و مرادی و فرقه ها بری مانده است؟

آیا در نگاهی عمیق و ژرف، سایه های مخوف فئودالیسم را چون ابری سیاه و یا چادری مسلط بر روابط اجتماعی ایرانیان نمی بینیم؟ فضایی که در آن فرد وجود ندارد و فقط از جمعی توتالیتر حرف زده می شود فضایی بدون اکسیژن و کشنده است که عقلانیت و آزادی را در نطفه می کشد و نابود می کند.

در فضایی که هر نوع حرکت فردی محکوم باشد، و دوایر مختلف سانسور خود را بر فردیت شخص تحمیل کنند، در شرایطی که همه ی عوامل سعی بر سلطه کامل بر روح و روان فرد را داشته باشند، فردیت افراد شکننده ای مانند مستانه در میان این دستگاه عظیم آدم شکن و این چرخ گوشت غول آسا، له و نابود خواهد شد.

ساختار گروه های سیاسی در ایران، ساختار سنتی و به روال قرون وسطی، بر پایه ی روابط مرید و مرادی است و همین ساختار است که در زندگی زناشویی همین افراد باز تولید می شود. مگر اعضاء، مانند مجنونی که لیلی (معشوق ملکوتی قرون وسطایی) را می ستاید، رهبریت سازمان ستایش نمی کردند؟ آیا عیب های لیلی را می دیدند؟ چه عشقی علی را به دنبال خود کشانده است؟ چرا مستانه با این شور و شیفتگی در دام محمود می افتد؟ و چرا مستانه در راه رسیدن به عشق (تایید محمود و قبول شدن در حلقه ی برادری و جمع او؟) در راه طریقت از همه ی فردیت خویش می گذرد؟ مگر شراره به خاطر عشق به علی، از زندگی و علایق خود دست برنداشت؟ مگر شراره نیز با نگاهی به پشت سر و همراه با تردیدهای گه گاهی، با آن همه شوریدگی به سوی عشق و سازمان نشتافت؟ "لیلی" که جلوه ای برای عشق عرفانی، در قرون وسطی است، در این داستان نمادی می شود برای الگوی ذهنی یک فرد سیاسی و نمایانگر سرسپردگی فرد به سازمان!

در چنین شرایطی، رمان "انگار گفته بودی لیلی"، در عین افشای فساد پنهان در یک جامعه مذهبی و سیاسی، افشاگر چهره مردم فریب و گول زننده ی فرقه ها و گروه های سیاسی می شود و چگونگی گردانندگی مرکزیت آنها را نشان می دهد و اگر چه همین امر می تواند با سیاست جمهوری اسلامی مطابق باشد. همه آن نوجوانانی که کلید بهشت گرفتند و روی مزارع مین راه رفتند و راه را برای سپاهیان اسلام در نبرد حق علیه باطل هموار کردند و خود به لقاء الله پیوستند را به خاطر بیاورید، یا آن افرادی را گمان می بردند که شلیک به مرتد و محارب صواب الهی دارد را مجسم کنید! مگر آن روی دیگر سکه جمهوری اسلامی در احیاء خرافه و ترویج آن و نقش قادر متعال را به "آقا" دادن و بالاخره "عکس آقا" را در کره ماه دیدن نیست؟

ندیده اید از نوع محمودها که با هنر مهرورزی می خواهند به نام "دوست" وارد روح و جسم و رویاها و کلمات و افکار و نوشته هایتان تان شوند و افسارتان را به دست بگیرند؟ می خواهید بشمریدشان؟ - این محمودها به قول سپیده شاملو سیستمی مافیایی دارند و بسیار خطرناکند. هنر "محمود" ها تخریب شخصیت انسان هاست. رفتار سپاه مهرورزی را چگونه توجیه کنیم؟ همان ها که هنوز سلامشان را پاسخ نگفته ای زود می خواهند داغ ننگ و یا (توتم فرقه و یا مسلک) خود را بر گرده ی شما بزنند و ترا مانند "شبلی" و "جنید" با انبانی از نجاست و لجن دور شهر بچرخانند تا سرسپردگی ات را به این مدعیان آقایی بر جهان ثابت کنی. این محمودها ریشه تاریخی دارند، داستان "حسن صباح" و فرقه اش را یادتان هست؟ ایمان و مخدرات و همه فدای رهبر! مگرنه؟

ندیده اید از این "رویا" ها که هم شوهر دارند و هم (با حفظ سمت نجابت!) معشوقه ی "آقا" هستند و هم مشغول رسیدگی به امور دلاله گی محبت برای حضرت "آقا!" و سخت سرسپرده اما در عین حال زرنگ، و روزی می رسد که این "نجیبه" ها بار خود را می بندند و غیبشان می زند؟ - "رویا" فقط یک رویاست. رویایی از توهم! دیگر رویایی وجود ندارد. تنها حقیقت واضح و روشن در این داستانها، حدیث دلدادگی و یا سرسپردگی برده وار افراد به "آقا" یا سرور و یا صاحبشان است.

شعبده ها و شامورتی بازی های محمود را در بین محافل ادبی و هنری هم می شود دید. چقدر از جوانان نوخط و دوشیزگان نوشکفته به محفل پدرخوانده های شعر و داستان ایران راه یافته اند؟ چه تعدادی از آنها از این آزمون سالم و سربلند بازگشته اند؟ کدامیک موفق تر بود،ند؟ آنکه ماند و شعبده آموخت؟ یا آنکه سوخت و در خود تپید؟ و یا آن که تا آن سوی دنیا گریخت؟

رمان "انگار گفته بودی لیلی" اثر سپیده شاملو، بسیار افشاگرانه است، چرا که نشان می دهد ساختار سنتی تا چه حد بر زندگی ایرانیان در جامعه امروز مسلط است و چگونه آنها را در لابلای تارهای عنکبوتی خود خرد می کند. رمان "انگار گفته بودی لیلی"، افشای فساد دینی و فساد عرفانی و فساد سیاسی به هر شکلی است.

کارخانه تواب سازی "آقا" (محمود)، نمادی از ساختار سازمانهای سیاسی و احزاب سیاسی و و فرقه های مذهبی و حتی گروه های چپ چریکی در ایران است که از "آقا" گرفته تا "اوپوزیسیون مبارز" را مورد تردید و پرسش قرار می دهد.

رمان "انگار گفته بودی لیلی" اثر سپیده شاملو، نشان می دهد وقتی گروهی با ساختار پوسیده و قرون وسطایی و با روحیه نیمه فئودالی (پدر - مردسالاری) و مرید و مرادی (رهبر - مرجع تقلید سالاری) شکل بگیرد عملاً درهای تجدد را به روی خود بسته است و در نتیجه مستانه ها و علی ها با نگرش افلاطونی خود به عشق، قربانی می شوند تا محمود ها با خیال آسوده به رهبریت خود بپردازند. در چنین ساختاری، مرید خرد شده و بدون هویت شده و از فردیت خویش گذشته دیگر موجود زنده ای نیست. کارخانه تواب سازی محمودها، مستانه را مانند چرخ گوشت خرد می کند و فقط از او تفاله ای لهیده به جا می گذارد.

رمان "انگار گفته بودی لیلی" اثر سپیده شاملو، موفق می شود در خلال دروایت استان سرسپردگی های عارفانه، تصاویری از بمبارانهای شهری در سالهای آخر جنگ ایران و عراق به خواننده ارائه بدهد و تصاویر ملموسی از شخصیت هایش بسازد و دست آخر بدون آن که قهرمان سازی و یا شهید سازی و شهید پرستی کند سرگذشت افراد را به پایانی شوم و ناگریز به مقصد نهایی برساند. مگر علی در حال واکس زدن کفش هایش در بمباران کشته نشد؟ مگر مستانه را محمود و مریدانش سر به نیست نکردند؟

رابطه محمود و مستانه، جلوه ی اغراق شده ای از از یک رابطه ی زناشویی نابرابر و بیمارگونه از نوع سادو - مازوخیست است که سرانجام مستانه را در خود نیست و نابود می کند.

رفتار مرید و مراد و عشق عارفانه و افلاطونی به سازمان در آثار نویسندگان متعهد رادیکال چپ هم مشاهده می شود. در نمایشنامه های محسن یلفانی، در مجموعه"قوی تر از شب"، سازمان جای زن و همسر و خانواده را به کل گرفته است و به انتخاب همسر و زندگی خانوادگی با دید تحقیر نگریسته می شود. در چنین شرایطی، تنها راه بقای خانواده و عشق، اطاعت همسر و یا پیوستن همسر به سازمان است.

با چنین نگرشی، هر گونه نگاه انتقادی نسبت به سازمان، و طرح هر نوع پرسشی در مورد چگونگی عملکرد سازمان، از ابتدا و از نطفه محکوم است. فرد بایست با یک نوع سرسپردگی بدون شرط وارد سازمان شود و همه ی هستی خود را در راه منافع سازمان ایثار کند. فرد را از سازمان بازگشتی نیست مگر خودکشی و یا حذف فیزیکی شخص یاغی توسط سازمان! در چنین سیستمی، سرسپردگی و یاغیگری و تکروی را جز مرگ علاجی نیست!

راوی - زن - شراره، در این میان، در عین تنهایی، با خود، با عشق و با دوستی درگیر است. او موفق می شود خود را از جامعه روسپی ساز و فاسد کنار بکشد و برای تأمین زندگی خود، تنها هنر غیرخانگی خود، یعنی عکاسی را دو دستی بچسبد. شراره متاثر از دوران انقلاب و زندگی با علی، از محرومان جامعه نیز عکس می گیرد چرا که سایه ی علی (مراد ) کم و بیش، همیشه با اوست. در پایان، با از دست دادن پسرش، آهسته آهسته خود را از جمع یاران علی و گروه خطرناک و مرگ آفرین او کنار می کشد و از آنها کناره می گیرد. ولی آیا موفق خواهد شد؟ و آیا آنها او را رها خواهند کرد؟ و آیا این بریدگی پایانی برای آن اتصال و یا وصال شوم و بی هویت کننده است؟

مهم ترین پیام این داستان این است: "عشق بی عشق!"، «لیلی بی لیلی!» در عالم سیاست و مبارزه هیچ عشقی وجود ندارد. مبارزه عقیدتی ، حرکتی عاشقانه و از سر شوریدگی برای رفتن به دنبال چشمان سیاه لیلی نیست. در دنیای مدرن، در قرن بیست و یکم، دیگر نمی شود پاسخ هر پرسشی را با عشق و مهرورزی و سرسپردگی و اطمینان بدون چون و چرا داد. در دورانی که شعبده بازان و شیادان با تردستی سعی خواهند کرد که شما را بفریبند و به اسارت خود درآورند برای مسایل عقیدتی و ایدئولوژیکی بایست به عقل رجوع کرد و نه به قلب، دوران توهم آفرینی عرفانی گذشته است و دوران توهم زدایی عقلانی فرا رسیده است. رمان "انگارگفته بودی لیلی" به روشنی اعلام می کند که دوران خردگرایی فرا رسیده است.

تجربیات سیاسی ایران مدرن، بی شباهت به ماجرای سلحشوران و قهرمانان قرون وسطایی و شوالیه های قرون وسطی و عشق پرشورشان برای دو چشم سیاه لیلی نیست. گاهی آن میل آزادیخواهی و تپیدن در خود، ما را به یاد سوز و گداز فدر ( اثر راسین) برای عشقی موهوم و ممنوع یا دلشوره ها ولابه های آندروماک ( اثر راسین) برای همسر شهید و فرزند دلبند دربندش می اندازد! در حالی که در دوران مدرن باید با خرد و اندیشه پیش رفت و در یک انقلاب ایدئولوژیک همه چیز، حتی عملکرد عشق را مورد پرسش و تردید قرار داد.

از این زاویه می بینیم که رمان لیلی از طریق اشاراتی نمادین، مسئله ساختار پوسیده و پدرسالارانه و سیر مراحل "طریقت" را پس می زند و رد می کند و در جستجوی ساختاری نوین است و از این رو می توان رمان "انگار گفته بودی لیلی" از سپیده شاملو را در کل رمانی ساختار شکن با اندیشه ای شالوده افکن خواند. این نوع نگاه در ادبیات معاصر ایران، نگاهی نوین است و سپیده شاملو آغازگر راهی بدون "لیلی" و بدون "توهم" و بدون "مراد" و بدون "رهبر" در زندگی زن ایرانی و انسان ایرانی است.

در دوران مدرن، دیگر این لیلی قرون وسطایی نیست که برای لحظه ای به معشوق رخ بنمایاند و باقی ماجرا شرح دلدادگی و شوریدگی مجنون به او باشد. لیلی های زمانه از پشت پرده ها و خیمه به در آمده اند و قلم به دست گرفته اند و حدیث روزگار خود را می نویسند تا صدای خود را به گوش جهانیان برسانند و از اتفاقات پشت صحنه، پرده بردارند. دوران مدرن، دوران به صحنه آمدن زنان و به سخن در آمدن ایشان است.

دیگر کشیدن عکس رخ یار پایان یافته است. دیگر لیلی و عشق معنایی ندارد. دو چشمان لیلی برای خلوت است. نقاش زمانه، عکاس دوران دیگر بر روی "چشمان لیلی" متوقف نمی ماند بلکه از روزگار کریهی که در آن به سر می بریم عکس می گیرد و به جهان نشان می دهد.

ویژگی رمان "انگار گفته بودی لیلی" در نگاه نویسنده نهفته است. سپیده شاملو با نگاهی روانشناسانه - جامعه شناسانه به تحلیل جامعه کنونی و ساختار پوسیده ی آن می پردازد.

دیگر برای "لیلی" و "لیلی" های زمانه،"توهم" و یا "انگار"ی وجود ندارد. باید نوشت و چهره کریه این "محمود" ها را افشا کرد و نهراسید. دیگر چه هراسی از بمباران روحی و خودکشی های تصنعی این باندهای مافیایی تخریب و فساد باقی مانده است؟ دیگر از چه بترسیم؟ باید تمام حقه هایشان را افشا کرد و نوشت و نوشت و نوشت. باید از این حقه ها فیلم گرفت و عکس گرفت و به جهانیان نشان داد. یک خانه تکانی ذهنی لازم است! بایست با جوهر اندیشه، تمامی این نکبت ها و سیاهی ها را ریخت بیرون. شاید که روزی بر روی صفحات سپید کاغذ و با نیروی امید و میل حقیقت جویی، عشقی نوین برای لیلای آزاد را برای شیفتگان و تشنگان آزادی بیافرینیم و برای آیندگان نیز نقشی از زمانه شومی که در آن به سر می بریم رسم کرده باشیم.

___________________________

پیش از این از سپیده شاملو داستان "من هم آدم بودم" را منتشر کرده ایم.




<< Home

This page is powered by Blogger. Isn't yours?