jeudi, mars 25, 2010
چهارم: لطفاً مرزها را بشکنید
فعال ترین نویسندگان مهاجرت به هیچ قبیله ای تعلق ندارند و برای توتم هیچ قبیله ای سر فرود نمی آورند، گوشه ی عزلت گزیده اند و در خلوت خود به پژوهش و نوشتن مشغول اند در عین این که هرگز از مبارزه برای آزادی بیان و آزادی خواهی دست برنداشته اند. من اگر این حرفها را می زنم برای اینست که در خلال سالیان همه جورش را دیده ام و به قول فروغ "ما آنچه را که باید از دست داده باشیم از دست داده ایم" و دیگر چیزی برایم نمانده که آن را از دست نداده باشم.
ما پس رفته ایم. یک واقعیت بزرگی وجود دارد و آن اینست که نسل اول مهاجران ایرانی قرن بیستم یعنی نسل هدایت و علوی و جمالزاده، نسل پربار و عمیقی بود که شالوده ی ادبیات معاصر ایران را بنا گذاشت. آنها فرزندان انقلاب مشروطه بودند و متأسفانه تاکنون از لحاظ اندیشه، نسلهای بعدی مهاجر، از آنان فراتر نرفته اند. فرزندان مشروطه همراه با نوشتن، اندیشه های آزادیخواهانه و لزوم ایجاد فضایی دموکراتیک در جامعه و همچنین در محدوده ی ادبیات را مطرح کردند و برایمان از یک "دموکراسی ادبی" حرف زدند که هنوز به وجود نیامده است که هیچ، بلکه حتا، پس رفت تاریخی هم داشته ایم. الان کسانی که در صدر ادبیات امروز ایران می نشینند بیشترشان از قبایل ادبی حرف می زنند و از حذف قبیله ی دیگر. تفاوت راه را می بینید؟ فراموش نکنیم که خلاقیت هنرمند در گروی آزادی اندیشه ی اوست و تا وقتی محافل ادبی ایران ساختاری پدرسالارانه و قبیله ای داشته باشند، نویسنده و اندیشه اش به آن رهایی لازم برای آفرینندگی هنری نخواهد رسید و در نتیجه قبایل ادبی، خود بوجود آورنده ی سانسور و نگه دارنده ی سانسور باقی می مانند تا نظام قبیله پایدار بماند. آزادی ادبیات را نباید در حصار قبایل به بند کشید.
یک دو مثال از نوع حذف و سانسور در خارج از کشور می زنم تا گوشی دستتان بیاید و پیشاپیش می دانم که بر مخالفان خود خواهم افزود ولی من در برابر حقیقت مسئولم، جایی ته فکرهایم سوگند خورده ام که راستش را بگویم و راستش اینست که نویسنده سیاستمدار نیست و من هم خود را برای گرفتن هیچ پست و مقام و رهبریتی کاندیدا نکرده ام و نخواهم کرد. به مثالم برمی گردم. چند سال پیش، برای یکی از نویسندگان ایرانی مطلبی نوشتم و کتابش را معرفی کردم و واسطه ای شدم تا کتاب بعدیش را به چاپ برساند و خلاصه برایش خیلی تبلیغ کردم تا کارش شناخته شود، مثلاً در جلسه ای که به من اختصاص داشت و کتابهای خودم حاضر نبود کتابهای او را بردیم و تا دانه ی آخر برایش فروختیم و بعد پولش را به ایشان تقدیم کردیم با این خیال که دارم کار نیک فرهنگی می کنم. توقع تشکر را نداشتم ولی در عوض تصور بایکوت شدن را هم نداشتم. بعداً متوجه شدم که حضرت والا پنهانی به مجلاتی که با آنها همکاری دارم تلفن می زند و از آنها می خواهد که مقالات مرا کوتاه کنند و یا اصلاً چاپ نکنند و خلاصه مرا بایکوت کرده است چون به اندازه ی کافی از ایشان تمجید به عمل نیاورده ام. او احتمالاً توی افکارش مرا همچون کنیزی می دیده است که بایست در محدوده بردگی بماند و هویت و استقلالی نداشته باشد. می دانید همه ی ما فرزندان استبداد هستیم و به یک خودسازی نیازمندیم تا از این نوع رفتار ناشایست دست برداریم و دیگران را تحقیر نکنیم. مورد دیگر باز همکاری کوتاه مدت من با یکی از مجلات فارسی زبان بود، تو به عنوان نویسنده بدون هیچ چشمداشتی کارت را که حاصل شب نخوابی هایت است به مجله ای می بخشی ولی می بینی همین وسیله ای شد تا گرداننده ی مجله با تو از بالا برخورد کند و بر تو مدیریت کند و برای تو تصمیم هم بگیرد. واقعاً شرم آور است! فضای شدیداً مردانه و جو مردسالاری که بر جامعه ی ایرانیان مهاجر حاکم است از هیچ نیرنگی فروگذاری نمی کند. از کدامشان بگویم؟ از حذف فیزیکی؟ از استیضاح توسط اراذل؟ از حمله ی اوباش به خانه ام و ایجاد مزاحمت برای من و همسایگان خارجی ام گرفته تا تهدید شدن؟ هر بلایی که بگویید جامعه ی مهاجران ایرانی به سرم آورده است تا از من کنیز خدمتگزاری برای خود بسازد. در ایران که بودم سایه مرد سالاری و حکومت پدر سالار را به این وضوح نمی دیدم ولی به همت جامعه ادبی و فرهنگی ایرانیان و مقایسه ی آن با جامعه ی فرهنگی فرانسویان بود که آن تفاوت ژرف را دیدم و تا نگوییم و نشان ندهیم و تا زمانی که سکوت کنیم چیزی عوض نخواهد شد. گاهی فکر می کنم بعضی ها از سانسور تغذیه می کنند و با سانسور زنده اند و تا نحوه ی تفکر اکثریت به این شکل باشد چیزی تغییر نخواهد کرد. راستش من زیادی ناامیدم و نه به نسل خودم و نه به پیشینیان، بلکه اگر امیدی داشته باشم به نسل های بعدی است.
سیاست و سکس و دین سه تابوی عمده است و سه سانسور عمده. رهایی از تابوی ذهنی آسان نیست و در ابتدا تظاهر به رهایی بر رهایی واقعی غلبه دارد. نویسندگان پرخاشگری داریم که دریده گویی را به عنوان نوعی زبان برگزیده اند و یا دشنام نامه می نویسند و یا شاعرانی که پایین تنه نامه می سرایند. خوب این یک نوع عکس العملی است در برابر تقدس گرایی در داخل کشور و به قول معروف عقده گشایی. نمونه ی عینی اش همان افرادی است که تا به مرز ترکیه می رسند یک بطری ویسکی و یا یک کارتن آبجو را سر می کشند. اینها هم همینطور، با این تفاوت که اینها استفراغات خود را به صورت انبوه کلمات ممنوعه بر روی صفحات کاغذ می ریرند. این فقط یک عکس العمل است و درست مثل همان است، عده ای هم که جرأتش را ندارند تا از این نوع حرکات کنند از خوشی کف می کنند و هوار هوار که ادبیات این است، ولی این عقده گشایی ها فقط یک تخلیه روانی و یک مرحله ی عبور است.
تبعید برای یک فرد سیاسی، قلمرویی جغرافیایی دارد ولی برای یک نویسنده و یا یک شاعر قضیه فرق می کند. دنیای ادبیات با دنیای واقعی تفاوت دارد. ادبیات، جغرافیای دنیای واقعی را ندارد. ادبیات، تاریخ دنیای واقعی را ندارد. ادبیات، سرزمین آزادی هاست. ادبیات، مرز ندارد. ادبیات، اشعاری است که حافظ سرود. در شیراز و خاک بی مثالش نشست و نوشت و با ذهنش به دور دنیا سفر کرد. ادبیات، کالای از تولید به مصرف نیست. ادبیات، روزنامه نگاری و گزارش نویسی هم نیست. ادبیات، با نیروی آفرینندگی نویسنده سر و کار دارد. نویسنده با اندیشه و ذهنش می نویسد. نویسنده در این دنیای ذهنی می تواند خود را اسیر یا زندانی بپندارد و ذهنیاتش را به صورت داستانی بنویسد. نویسنده می تواند خود را در قالب یک جانی بگذارد و شرح یک جنایت را بنویسد، ولی آیا بایست او را به جرم قتل دستگیر کرد؟ نویسنده با ذهن خود سفر می کند تا به سوی دنیا و آن سوی مرزها و دیوارها برود. آلیس به آن سوی آینه می رود و چیزها می بیند و برای خود ماجراها می آفریند و بالاخره به این سوی آینه برمی گردد. سفر آلیس به آن سوی آینه از چه جنسی است؟ فانتزی یا واقع گرایانه؟ ادبیات، ادبیات است دیگر. مگر نه؟ و با ادبیات، باید مانند ادبیات برخورد کرد. مگرنه؟ یکی از برجسته ترین نمونه های ادبیات معاصر فارسی، بوف کور صادق هدایت است که این دوگانگی فرهنگی و این شکاف عظیم فرهنگی بین هنرمند و جامعه اش را نشان می دهد. آیا صادق هدایت چه در ایران و چه در فرانسه، در هر حال یک تبعیدی فرهنگی نبود؟
از شکاف هنرمند و جامعه حرف زدیم و به قول ساسان قهرمان آن "گسل"، آن فاصله، چیزی است که نویسنده را وادار می کند تا به آن سوی دره و آن سوی دریا و یا آن سوی دیوار برود، چرا که نویسنده برای بقای نویسندگی خود، نیازمند آزادی است و آفرینندگی بیش از هر چیز در هوای آزادی است که رشد می کند.
شاعری، سالها در اتحاد جماهیر شوروی سابق اسیر بود، سرانجام از آنجا گریخت و به آمریکا پناهنده شد تا خود را در اتاقکی زندانی کند و شعر آزادی را بسراید. می دانید ذهن را نمی شود محدود کرد و به بند کشید. یا همان هدایت، خیلی دردناک است ولی هدایت از ایران رضاشاه گریخت و به پاریس برگشت تا در اتاقکی از آن خود، خودکشی کند. ممکن خیلی ها این را نفهمند، ولی هدایت در اوج نومیدی می خواست که در هوای آزادی بمیرد. آزاد و آزاده بمانیم.
ادامه دارد
Libellés : censure






















