چشمان بیدار- مهستی شاهرخی: هفده دی کجا بودی؟

 
 

چشمان بیدار - مهستی شاهرخی


All rights reserved - Contact: mahasti_shahrokhi(at)hotmail(dot)com

 
 

mardi, octobre 12, 2010

هفده دی کجا بودی؟

«هفده دی کجا بودی؟» نام نمایشی از امیررضا کوهستانی است که در چهارچوب جشنواره پاییزه تا هفده اکتبر در سالن کوچک تئاتر لاکولین به روی صحنه است.Supprimer la mise en forme de la sélection
ماجرای نمایش، در یک شب سرد و برفی از خانه سارا در لواسان شروع شده است، سارا هنرپیشه است و به کمک دوستانش که دخترانی دانشجو و در حال آماده کردن نمایش «کلفتها» اثر ژان ژنه برای پایان نامه فاطی، یکی از دختران هستند شروع می شود.
علی که سرباز است آمده تا به دوست دخترش فاطی سر بزند و یادش رفته که تفنگ خود را در پاسگاه جا بگذارد، علی اسلحه را به چوب رختی آویخته و صبح اسلحه ناپدید شده است. عبدی که به دختران کمک می کند و مسئول وسایل صحنه است صبح برای مرتب کردن صحنه سر زده و در طول نمایش و از طریق بازی ها و اشارات و دیالوگها متوجه می شویم که اسلحه در کوله پشتی اوست.
در خلال نمایش و از ورای هفتصد و هفتاد مکالمه تلفنی با موبایل بین دختران و پسران نمایش متوجه می شویم که علت های بسیاری وجود دارد تا برای خلاصی از چنگ مشکلات و تهدیدها، این افراد دنبال اسلحه باشند، (شیده) یکی می خواهد فیلم عشقبازی اش را با آقای دکتر (دوست پسر سابق اش) را از او پس بگیرد (اشاره به پخش ویدئوی زهرا امیرابراهیمی و نامزدش یا ماجرای فیلمبرداری از دختر دانشجوی زنجانی با استادش) (سوگل) یکی می خواهد استادش وقیحش را بترساند، یکی شاید می خواهد خودکشی کند (سارا) یا انتقام بگیرد (عبدی). چرا همگی می خواهند از اسلحه برای رسوایی استفاده کنند و دشمن خود را به شیوه ای ای مانند مأموران کا. گ. ب. یا روش های جمهوری اس. اس. لامی با رسوایی جنسی از سر راه بردارند؟
چرا هدف پرسوناژها، همگی شخصی است؟ چرا هیچکدام از اینها هدف سیاسی و آزادیخواهانه ندارند؟ چرا فضای ترس و ترور را در تمامی هشتاد دقیقه نمایش ایجاد می شود؟ چرا در پایان سارا کیسه ای که حاوی یک کیلو خون (خون شهید؟) است را روی صحنه خالی می کند؟ چرا خون لکه ای می شود بر روی اسلایدی از چهره علی ؟(سرباز) و عبدی ؟(کسی که اسلحه را حمل می کند) که در خطر مرگ قرار دارند؟

امیر کوهستانی در ایران و منچستر درس تئاتر خوانده است و از سال 2002 در جشنواره های جهانی ظاهر می شود و تاکنون چند نمایش به جشنواره پاییزه تئاتر در پاریس آورده است. در بروشور سبزرنگ این نمایش سیاه می خوانیم امیررضا کوهستانی در هیجدهمین جشنواره تئاتر فجر(سال 2000) جایزه باران شده است و از آن زمان تبدیل به چهره ای بین المللی شده است. در شرایطی که هنرمندان ایرانی در تبعید از کمبود امکانات و سالن در مضیقه قرار دارند، نمایش های امیررضا کوهستانی با حمایت از مابهتران، اجازه شرکت در جشنواره های خارجی و گردش در شهرهای غربی را دارند.
امیررضا کوهستانی هم می نویسد و هم کارگردانی می کند و در زمینه طراحی صحنه هم تجربیاتی دارد. او در کارگردانی بیشتر موفق است تا نمایشنامه نویسی.
در نتیجه این نوشته را به دو قسمت تقسیم می کنم: نگاهی به نمایش از لحاظ اجرایی و کارگردانی و نگاهی به متن نمایشنامه و آنچه از آن متصاعد می شود گرچه در برورشور سالادرنگ نمایش لیلیان آنژو مطلبی با استفاده از عبارات و اصطلاحات تخصصی ادبی نوشته است و ما را حسابی فیتیله پیچ کرده است. در پایان بروشور سالاد رنگ دو صفحه و نیم در وصف بهار آزادی و رشد و اعتلای هنر در دوره پرزیدنت خاتمی مرقوم کرده است ما را به این نتیجه می رساند که داریم یک نمایش سیاسی حزبی را می بینیم و خانم آنژو در ابتدا با استفاده از اصطلاحات تخصصی، معنای نمایش را برایمان مانند آیه های قرانی ترجمه و تفسیر می کند مبادا که عوضی بفهمیم و نحوه دریافت ما از این نمایش، در راه و به نفع خط خاتمی و باند سبزالله تمام نشود.
نحوه اجرایی نمایش ساده است، بازیگران بر روی دو نیمکت در وسط صحنه سالنی مانند سالن شهید تالار مولوی نشسته اند تا بازی شروع شود. در دو سوی صحنه، دو اکران صحنه هایی از اسلاید و فیلم را منعکس می کنند. شروع نمایش با صدای روایی مرد جوان در شب برفی به سوی لواسان، آغاز می شود که خیلی شبیه اجرای «آشیانه ای برای چکار» است که امسال در جشنواره تابستانه آوینیون خوش درخشیده بود. اما سنگینی بار اجرایی در ابتدای آن نمایش کجا و این تقلید بی ربط طوطی وار کجا؟ استفاده از نوار فیلم و پودرگچ و پرفورمانس باز کردن فیلم یا باند خونی بر روی صحنه، این سالها در اروپا خیلی رایج بوده و کارگردان کاملاً دارد به مد روز عمل می کند.
بازیگران در نقش های خود تاثیرگذار و موفق هستند و این نشاندهنده این است که کارگردان در عین به مد روز رفتار کردن، بازی گرفتن از بازیگر را هم بلد است. گاهی نمایش دو صدایی می شود. در هم شدن دیالوگهای دو مکالمه تلفنی، یا مخلوط شدن صدای یک مکالمه تلفنی با صدای مصاحبه سارا از رادیو نیز جزو مد اجراهای سالهای اخیر بوده است که امیررضا کوهستانی مانند همه اسلامیان طرفدار نظم نوین از این روکش امروزی و از این ظاهر مدرن بهره می گیرد. از لحاظ اجرایی، نهایت تلاش ایجاد فضای ترور و وحشت است که ایجاد می شود گویا همین ایجاد فضا برای کارگردان کافی نیست، در پایان سارا خانم کیسه ای که حاوی یک کیلو خون است را روی صحنه خالی می کند تا بیشتر بترسیم. در کنار نمایش خشونت و ترس به زبان نمایشی، به نوشتار و ساختار داستانی نمایش می پردازیم که دارد به راهی جداگانه می رود.
عنوان نمایشنامه: نمایشنامه «هفده دی کجا بودی؟» به زبان فارسی در فرانسه اما با عنوان انگلیسی « هشتم ژانویه کجا بودی؟» به روی صحنه آمده و تیتر ترجمه نشده به روی صحنه می آید که برای تماشاگر فرانسوی نامفهوم است. می شد عنوان نمایش را به فرانسه ترجمه کرد، نمی شد؟ هشت ژانویه برای بیننده فرانسوی معنایی ندارد ولی بیننده ایرانی هنگامی که به فارسی می شنود «هفده دی» به یاد تاریخ کشف حجاب می افتد و این تاریخ برای زن آزادیخواه ایرانی معنا دارد. بازیگران نمایش "کلفتها" اثر ژان ژنه و "هفده دی کجا بودی؟" اثر امیررضا کوهستانی، چهار زنی که روی صحنه حضور دارند حجاب و موازین اسلامی را کاملاً رعایت کرده اند و در تمام لحظات با حجاب (مانتو و روسری) به روی صحنه حضور دارند ولی چرا این اتفاق (گم شدن اسلحه) در شب هفده دی (شب تاریخی کشف حجاب زنان) افتاده است؟ چرا هفده دی روی هوا مطرح می شود و رها می شود؟

امیررضا کوهستانی، جوانی تحصیل کرده تئاتر در ایران و در انگلستان، ذهنیتی کاملاً مردسالار دارد. چرا مدام مردان هستند که اسلحه کذایی را حمل می کنند؟ چرا از بین این همه نمایشنامه، زنان دارند نمایشنامه «کلفتها» اثر ژان ژنه را تمرین می کنند؟ چرا کلفتهای ژان ژنه ناگهان به فکر می افتند اسلحه ای تهیه کنند و مردان و پرخاشگران را بترسانند؟ چرا وقایع طوری جفت و جور می شود که مردی بیگناه را مانند یک عضو فریب خورده یک گروه تروریستی رها شده، کاشته شده بر سر قرار ملاقات ببینیم؟ چرا مردان نمایش مرتب مانند حضرات آدم از حواهای زمانه یا دانشجویان دختر هنرهای زیبا (علی از فاطی و عبدی از سوگل) فریب می خورند و دست به عملی شیطانی (دزدی و حمل اسلحه) می زنند؟ چرا علی نمی تواند فاطی را درک کند و او را برای همکاری در اقدام به ربودن اسلحه ببخشد و بپذیرد؟
این همه انتریگ یا انگیزه های ترسناکی که یکی پس از دیگری روی دایره ریخته می شود ساختار نمایش را بی دلیل پیچیده می کند. کافی بود امیررضا کوهستانی به پرورش یکی از این طرح و توطئه ها می پرداخت و به صورت متمرکز همان را درست گسترش می داد و قوام می آورد تا این همه طرح پخش و پلای حاشیه ای که فقط مطرح می شوند تا توهم زا باشند را بریزد وسط دایره. در صورت متمرکز کار کردن، موفق شده بود که یک نمایش عقیدتی شسته رفته را به ثمر برساند. امیررضا در مصاحبه ای که در بروشور سالادرنگ دارد از ساختار هزار و یک شب حرف می زند و انبوه
داستانهایی که شهرزاد برای شهریار هر شب نقل می کند تا جان خود را زنده نگه دارد. امیر رضا فراموش می کند که شهرزاد در پایان هر داستان جان خود و شهریار و خواننده را خریده است در حالی که در ترافیک داستانهای شاخداری (مردی با اسلحه وسط دانشگاه تهران! پیش از به پایان رسیدن نمایش، همگی گم و گور می شویم. فراموش نکنیم که به دلیل شرایط سخت امنیتی، در دانشگاه تهران تنها کسی که می تواند تفنگ در دست (یا در ساک) حرکت کند امام جمعه است!) داستانهای متنوع و بالاتر از چاخانی که یکی پس از دیگری توسط پرسوناژها مطرح می شود و به هیچ جا نمی رسد ما و پرسوناژها صد دفعه از ترس می میریم و زنده می شویم و به هیچ جا نمی رسیم. "هفده دی کجا بودی؟" نمونه ای از هنر نظام نوین اسلامی و دم و دستگاه تبلیغاتی اش است که در عین ظاهرسبز رنگش، مهر تایید زردرنگ سپاه سیاه اسلام را با خود دارد.
ساختار سست و آش شله قلمکار نمایشنامه، از نمایش چیزی شبیه آش زین العابدین بیمار می سازد که نذر شده تا هر کاسه اش روانه یک جا شود، کمی برای ارشاد برای گرفتن بودجه، کمی برای امام، برای داشتن حمایت، کمی برای فرانسوی بی خبر از همه جا، و کمی ادای خارجی ها را درآوردن. البته با قاطعیت می توان گفت که چنین هذیانات شدیداً عقیدتی و سفارشی، هرگز هنر نامیده نشده است.
بر این اعتقادم که به دلیل فضای خفقان و سانسورهای گوناگون دولتی و مذهبی و شخصی، ادبیات در ایران در دام چاخانیات و توهم زایی افتاده است. منظورم از چاخانیات، همان فیکشن نیست. درست است که نویسنده با نیروی تخیل خود و هنر نویسندگی خود موضوعی را به شیوه ای خاص می پروراند و ارائه می دهد ولی حساب این سیر نویسندگی و تخیل (باوراندن) با پیچیده نویسی های بی مورد و سر کار گذاشتن و فیلم کردن خواننده یا بیننده کاملاً جداست. شما در عالم نویسندگی نمی توانید «گاو مشدحسن» را به خواننده ایرانی به جای «عمقزی» قالب کنید، این یک نوع کلاهبرداری است. هر کجا مچتان گیر افتاد، خواهید گفت منظور من از "الف" همان "ب" است دیگر!
در خلال این سالیان شاهد بسیاری از پیچیده نویسی های داستانی، پرحرفی های نظری، تکنیک های اجق وجق برای نوشتن مطالب ساده بوده ایم. نوشتن چاخانیات، در برخی موارد، نویسندگی را به بنگاه معاملات ملکی تبدیل کرده است. نویسنده مدام دارد کار خود را معنی و تفسیر می کند و مانند شعبده باز اثر خود را طور دیگری نشان می دهد تا کالای خود را به بهترین قیمتی قالب کند. تعداد (داستانها) خانه های بی آب و بی برق و بی تلفن(بی معنا و بدون فرم و بدون ساختار اصیل) و بدون قباله و با سندهای قلابی (گاهی مثل لحاف چل تیکه، که هر تکه اش از کسی امانت گرفته شده) در زمینه نویسندگی مثال خوبی برای این فرضیه است.
بر خلاف بانو لیلیان آنژو در مقدمه بروشور سبز، نمایش"هفده دی کجا بودی؟" هیچ نوشتار کنکرتی ندارد، و نمایش بین واقعیت و سمبلیزم حرکت نمی کند. معتقدم عدم تمرکز کوهستانی در نمایشنامه نویسی، و میل شدیدش به توهم زایی، داستان را گنگ می کند، بیرون از سالن نمایش، سه نفر را دیدم که داشتند داستان را با هم مرور می کردند تا بفهمند فاجعه اش در کجاست و به کجا انجامید.
عنوان فریبنده یکی سئوال پلیسی، اگر به داستان ربط داشت بیخود نبود، ولی عنوان نمایش مربوط به داستانی است که از ذهن بازیگران و نمایشنامه نویس و کارگردان گذشته است. ذهنیت التقاطی نویسنده، عنوان پلیسی (پولار) و ساختار تو در تو و روایی «هزار و یک شب» با وقایع پس از انتخابات ایران و ارائه یک تفسیر معین حزبی سیاسی، از ورای مکالمات تلفنی گروهی بازیگر، حاصلی جز این سالاد مخلوط توهم زا نخواهد داشت.
از سوی دیگر، متن نمایش انباشته است از توهین ها و تحقیرها و سرکوفتهای قشری و و سنتی نسبت به زنان و مبارزان. عباراتی مانند "سگ کشی"، یا تشبیه کردن جنبش زنان به گردهمایی بازیگران برای ایفای نقش کلفتها نمونه های واضح این نوع نگرش تحقیرآمیز و دو پهلو نسبت به مبارزه و شورش زنان است.
داستان امیررضا کوهستانی توهم زاست و هیچ نوع مبارزه ای را نشان نمی دهد فقط موفق می شود با زبانی نمایشی فضای ترس و ترور حاکم بر کشور را به بیننده منتقل کند. صدای آن همه موبایل و مکالمات تلفنی بازتاب صدای مردم نیست بلکه بازتاب تفسیر اصلاح طلبان از وقایع است. علی در جایی می گوید: "الان می شه شکایت کرد. برو شکایت کن!" و زن عاصی را حواله می دهد به سوی حقوقدانان اسلامی که بزرگترینشان شیرین عبادی است که فقط برای اعضای باند خود از جهانیان کمک و حمایت می خواهد و زنان و فقرا و محرومان در لیست او هیچ جایی ندارند.
جامعه مدنی قلابی که اصلاح طلبان برای بقای قانون اساسی اسلامی، سنگش را به سینه می زنند، پیگیری همه شکایات را بی اثر می کند، جامعه مدنی که شلاق خوردن را تعریز و مجازات اسلامی بداند و تایید کند محکوم و مردود است. این آن چیزی نبود که مردم می خواستند، همان مردمی که خاموش به خیابان آمدند و از ته دل فریاد زدند «کل نظام نشانه است» و امیررضا کوهستانی در منچستر حتا از طریق تلویزیون و تلفن و اینترنت هم صدای مردم کشورش را نشنید و فیلترهای بزرگ سبز نگذاشت تا او صدای مردم را منعکس کند. به عقیده من،
در کوله پشتی عبدی جز یک مشت رأی توده ای و اکثریتی و پاسداران و دانشجویان خط امام چیزی نبود. تمام نمایش یک خالی بندی و یک بلوف بزرگ و بی در و پیکر بود.
اشاره نهایی سارا به داستان «سگ کشی» به شیوه فیلم "گربه های انگلیسی" {کسی از گربه های ایرانی خبر ندارد!} یکی دیگر از حربه های هنرمندان توهم زا در ایران است. داریم داستان برای خارجی ها تهیه می کنیم پس از سگ و گربه که خارجی ها دوست دارند و نگه می دارند حرف می زنیم.
امیر رضا کوهستانی، نمی خواهد و نمی تواند از خون دانشجویان ریخته شده بر کف خیابانها حرف بزند پس به سگ کشی اشاره می کند، سارا از وقتی سگش را کشته اند یا مجروح کرده اند از خون خود می گیرد و تابلو می کشد ولی امیررضا از وقتی این همه ندا و سهراب و امیر و اشکان و ترانه جوان را کشتند تنها چیزی که به فکرش می رسد این است که گروهی زن فراهم کند و آنها در شب هفده دی نمایشنامه «کلفتها» اثر ژان ژنه (قابل توجه فرانسوی ها!) را تمرین کنند و اسلحه یا ناموس علی را با همدستی هم بربایند تا انتقام بگیرند! انتقام از کی؟ چرا انتقام شخصی؟ چرا
از یک جای نمایش این تفنگ، تبدیل به کلت می شود! چرا برای احتیاط در مکالمات از همین اسلحه کذایی به عنوان "کلاه گیس" یاد می شود؟ مگر می خواهیم سر کسی را کلاه گیس بگذاریم؟ در فرهنگ حزب الله، منظور از «سگ کشی» چیست؟ چرا خون سگ؟ قضیه کلا گیس چی بود؟ کلاه گیس و هفده دی؟ در این بلبشو، پیدا کنید پرتقال فروش معرکه را؟
درر بروشور سبز رنگ یکی از جملات قصار نمایش امیررضا کوهستانی، باز به خط سبز آمده است" "ما می خوابیم تا شب را به صبح برسانیم. امروز، بهترین کار، بستن چشمهاست!" (برگرفته از صحنه سوم نمایش، ترجمه از فرانسه به فارسی از بنده است و عکس های اجرا برگرفته از بروشور نمایش از محمدرضا سلطانی است) امیررضا با طرح یک سئوال پلیسی در عنوان نمایش و اظهاراتش در مورد وقایع پس از انتخابات خواسته است در ذهن بیننده یا خواننده همان سئوال دفتر تبلیغات موسوی در خارج از کشور را مطرح کند و بپرسد «رأی من کجاست؟»
اگر طبق یک معادله ساده، تفنگ علی را رأی او تصور کنیم که از او دزدیده اند، و او می خواهد آن را پس بگیرد، علی با پس گرفتن تفنگ چه خواهد کرد؟ علی طبق وظیفه سرباز (ما همه سرباز توایم خمینی/ گوش به فرمان توایم خمینی) تفنگ مربوطه را طبق فرمان او به صندوق مربوطه بازخواهد گرداند و به روال سابق از یکی دیگر از منتخبان امام پیروی خواهد کرد، (توجه داشته باشیم که اطاعت در اندیشه جمهوری خواهی جایی ندارد). از سوی دیگر می بینیم که سربازان امام، و سپاه اس. اس. لامی امروز با سلاح تئاتر به میدان می آیند تا مغز و ذهن افراد را مورد هدف و شستشو قرار دهند.
در اینجا دو سوال مطرح می شود: نمایشی که ادعا می کند از سانسور حکومتی گریخته است تا آینه ای از وقایع خونین سال گذشته در ایران باشد، برای گرفتن تاییدیه، تا چه حد به همان حکومت باج داده است؟ آیا با نشان دادن چند تلفن موبایل و "با چشمانی بسته بر روی حقیقت" می شود مبارزه آن مردم دلیر را که با عکس و فیلم مرتب در حال اطلاع رسانی بودند نشان داد؟ آیا حرمت خون جوانانی که از پل پرتاب شدند یا با ماشین زیر گرفته شدند و یا در خیابان تیر خوردند و یا در کشتارگاه کهریزک جان باختند در این نمایش توهم زا نگه داشته شده است؟
دوم این که اگر ما موفق بشویم مطلبی بنویسیم که مورد پسند دوایر مختلف سانسور قرار بگیرد و ایشان به کارمان مهر تایید برای صدور به خارج از کشور را بزنند، در این بازی کثیف، چه کسی را فریب داده ایم؟ خودمان را؟ خواننده یا بیننده را؟ یا دوایر مختلف سانسور عقیدتی و دولتی را؟
خلاصه بالا رفتیم ماست بود، تحلیل ما راست بود، پایین اومدیم دوغ بود، نمایش و تفنگ امیررضا دروغ بود.



<< Home

This page is powered by Blogger. Isn't yours?