چشمان بیدار- مهستی شاهرخی: نقدی بر "مثل من": عزت گوشه گیر

 
 

چشمان بیدار - مهستی شاهرخی


All rights reserved - Contact: mahasti_shahrokhi(at)hotmail(dot)com

 
 

mercredi, avril 16, 2003

نقدی بر "مثل من": عزت گوشه گیر

نقد داستان "مثل من" از مجموعه داستان "مثل من"
نوشتۀ عزت گوشه گیر

پرتو نوری علا و درخشندگی اش در داستان "مثل من"
مثل من، پرتو نوری علا، مجموعۀ داستان، 72 صفحه، انتشارات پارس، پخش از انتشارات سندباد، لس آنجلس، زمستان 1383

وارد اتاق که شدم با پرتو یک نگاه نوازشگر روبرو گشتم. باورم نمیشد. اندک اندک صدای مهربانش پُرم کرد از حس مهربانی ... آن قدر که دلم میخواست با این حس عمیق مهربانی، و با خودم تنها باشم.
معمولاً با نویسندگان – نویسندگانی که صاحب نامند – با احتیاط روبرو میشوم. این را تجربه به من آموخته است. هنوز اثر سردی و خشونت پوست دِرِک ولکاتِ شاعر را در هنگام دست دادن از یاد نبرده ام، و برٌندگی واژه های آن نویسندۀ زن ایرانی را .... میل به قدرت گرایی وجهی قوی از جنبه های درونی انسان است و سرکوب دیگری، از طریق واژه، کلام، و تُنِ صدا یا فیزیک تن، یعنی تحقیر و اِعمال خشونت از طریق نگاه، چشم، حرکات دست و سایر اندامهای بدن، تاکتیک ماهرانه ای است که برای کسب قدرت توسط قدرت گرایان به کار برده میشود. برخی از هنرمندان نیز که میخواهند قلمرو حکمرانی شان با ورود یک تازه نفس به خطر نیفتد از این شیوه های سرکوب استفاده میکنند.
این پیش بیانیه هرگاه که با یک هنرمند روبرو میشوم از میان لایه های پیچ در پیچ ذهنم مثل نوار مغناطیسی صدا و تصویر ناگهان به بیرون میجهد و رویۀ تمام صداها و تصاویر را میپوشاند و مرا هشدار میدهد. با چنین پیش زمینه ای به دیدار پرتو نوری علا رفتم که برای ایراد سخنرانی به مناسبت روز جهانی زن، از طرف خانۀ ایران به شیکاگو دعوت شده بود. وقتی او شروع به صحبت کرد، از زنان نمایشنامۀ لیسیستراتا تا رابعه بنت کعب، تا جهان خاتون، تا قره العین، تا پروین اعتصامی، تا ژالۀ قائمقام، تا فروغ و سیمین ... و تا نویسندگان ساختار شکن، زیبایی و سادگی، شفافیت و مهربانی، و زلالیت نوازشگری اش مرا در آرامشی عمیق فروبرد. حتی اگر این حس یک لحظه طول میکشید، یا یک روز یا یک ماه، یا سالها ... دلم میخواست آن را به کمال حس کنم. چنین ارزشهایی قلب آدم را گرم میکند. و این گرمی هستی را در آدم قوت میدهد.
با اشعار، مقاله ها، و نقدهای ادبی پرتو نوری علا از سالیان دور آشنا بودم، اما نمیدانستم که داستان هم مینویسد. و همان روز دریافتم که "درخشنده حقدوست (بلقیس) نام مستعار اوست. داستان "مثل من" او را برای اولین بار در کاکتوس شمارۀ 4 سال 2002 میلادی خوانده بودم، و در آن زمان بسیار کنجکاو شده بودم که نویسندۀ آن را بشناسم، چرا که وقتی داستانی با شفافیت تمام نوشته شده باشد، مثل جریان آب زلال، تمام سلولهای تن و ذهن را آبیاری میکند.
پرتو نوری علا داستان "مثل من" را همراه با پنج داستان دیگر، گرچه با نام خود، بصورت مجموعه داستانی با همان نام منتشر کرده است، اما هنوز نام "درخشندۀ حقدوست" بر تارُکِ داستان، "مثل من"، حفظ شده است. همان شب، خواندن کتاب را تمام کردم. اما این جمله رهایم نمیکرد: "گویی رنج بردن تنها فضیلت او بود." وقتی که رنج جزء جداناپذیر زندگی است، زندگی چه میتواند باشد جز آمیختن تخیٌل و بافتن رؤیا با عریانی ی واقعیت ....
معماری و درونمایۀ داستان "مثل من" را چند گانگی ی شخصیت اصلی، گفتگو و جدال وجهی با وجوه دیگری از خود، از آغاز تا پایان تشکیل میدهد. سیر مارپیچی ی سفر به گذشته و کَند و کاو در روان تاریخ زنانۀ زندگی ی نویسنده، سنتز نابی را به وجود میآورد که تولد داستان "مثل من" است.
دو پارگی ی انسان، جدالها و جدلها با وجه یا وجوه دیگر خود، البته در کار نویسندگانی همچون پیرانداللو، فرناندو پسوآ، صادق هدایت و .... موجود بوده است. اما حضور بارز این دوگانگی یا چند گانگی در نویسندگان مهاجر و بویژه زنان مهاجر معاصر وجه مشترکی است که مستلزم پژوهشی سترگ است.
پرتو نوری علا به عنوان سوم شخص در نشان دادن مقابله و چند پارگی ی شخصیت نویسنده، هرگز مطلق گرایی نمیکند و بر حس برتری طلبانه و تفوق یک وجه بر وجه دیگر تأکید ندارد. هر چند داستان از زبان اعتراضی ی "درخشنده" بیان میشود که خود را شخصیتی خلق شده توسط نویسنده میداند، اما این شخصیت آفریده شده، یک وجه حقیقی از وجود خود نویسنده است. شخصیتی که سعی میکند حضور و پناهی مطمئن برای خالقش باشد. یک چشم نوازشگر و یک دست آرامش بخش ... اما نویسنده دستی که همراه با ترحم نوازشش میکند را پس میزند:
"... در شبها و روزهایی که آفریده شده بودم، از نزدیک شاهد زندگی اش بودم. میکوشید تا سختی ها را ندیده بگیرد و ظاهرش را حفظ کند." ص 48
ابتدا جدال بر سر نامگذاری است. میدانیم که "درخشنده" مترادفی از "پرتو" است. و "حقدوست" نیز میتواند برآمده از شخصیت خود نویسنده باشد که همیشه در کارهایش بنوعی در طلب راستی و حق و حقیقت است. اما "بلقیس" چیست؟ "درخشنده" در اعتراض به داشتن نام خویش و لقب بلقیس که نویسنده برایش برگزیده است، خطاب به خواننده میگوید:
" لااقل مادرش زنی خوش سلیقه و نام انتخابی اش [پرتو] نامی زیبا و نادر بود. نامی که مادر برای به ثبت رساندنش در دفتر ثبت اسناد، با پدر جنگیده بود. پدر میخواست با زور نام مادر خود [بلقیس] را برای او انتخاب کند، اما مادر در برابر قلدری و زورگویی ی پدر می ایستد ... اما در مورد من پدری در کار نبود. او به تنهایی مرا آفریده بود و نمی بایست بر سر نامگذاری ی من با کسی بجنگد. حالا نام مضحک و من درآوردی ی درخشنده حقدوست کافی نبود که نام مادر بزرگ پدری اش را هم به آن افزود. نامی که از همه پنهانش میکرد ... حرفی نداشتم آن نام، تولد من بود." صص 50-49
در لایه لایه های هزار توی روان، حقیقت جایی مخفی دارد. اما حقیقت نیز نسبی است. چقدر از آن چه که ما به طور مطلق، مستند و حقیقی می پنداریم، حقیقتاً حقیقی است؟ یک فرد میتواند پرتوی از تعدد افراد باشد، و یک واقعه میتواند تفسیری باشد از تفاسیر متعدد گوناگون ... همچون راشومون اکوتاگاوای ژاپنی ...
اما در وجهی "بلقیس" حقیقی است. موجودی است به نام مادر بزرگ پدری که نامش به دلیل تصویر سازیهای زمان، نامی سنتی است و به نظر آهنگی کهنه و ملایم دارد. و به علت هزاران دلیل مجازی پشت نقابهایی پنهان شده بوده است. حال نویسنده در جدال میان حقیقت و مجاز ... یا ارزشهای دوره ای، نام و تاریخ را عریان میکند و به "بلقیس" تجسم نوینی از "نام" میدهد. درخشنده که جز نام، به هویتی مرئی و ملموس، یعنی به داشتن چهره ای از خود نیاز دارد، معترضانه میگوید: "اما هنوز چهره نیستم." ص 51 اما او در چهره ای که از خود تصویر میکند خود را "زنی بالا بلند، با گیسوانی سیاه و پوستی گندمگون" میبیند که "اهل بَزَک کردن" نیست. درست به خلاف نویسنده که موهایی روشن و صاف دارد و آرایش ملایم چهره اش به او "ملاحتی میدهد که در رفتار و کلامش هم جاری است." ص 51
پرتو در سفر کاوشگرانه اش به زندگی گذشتۀ نویسنده، به دوگانگی ی او، حتی در همان سالهای معصومیت اش اشاره دارد، زنی با او و در او. وجه دیگری که به خلاف نویسنده، چالشگری خام، اما بی پرواست. "پتیاره" ای که در عین جذابیتش برای نویسنده، هراس انگیز نیز هست و نویسنده از یکی شدن با او پروا دارد. درخشنده وجه متضاد خویش، پتیاره را، در روند توصیف موها، لبها، و نیاز تن، با نویسنده همذات و همدرد میکند. با نویسنده یگانه اش میکند. آن گونه که در بوسه های رخوتناک مرد سهیم میشود و همراه با نویسنده کم کم نام مرد را از یاد ببرد، وقتی که در پایان یک همآغوشی به حس تحقیر و ملامت میرسد ... و بعد "صدای گوشخراش مردی را که در شب زفاف، پس از هفت بار جماع برای او مرده بود." ص 53
نویسنده در گذر زمان، با آفرینش نام درخشنده حقدوست و ارتباطش با دیگران از طریق این نام، وجهی را به خواننده معرفی میکند که میکوشد تا بر ضعف خودش و بی پروایی و گستاخی پتیاره غلبه کند. اما درخشنده به خلاف خواست نویسنده، به رشد خود ادامه میدهد و نقش راوی پرسشگر، کنجکاو و بازخواست کننده ای را پیدا میکند که میخواهد زوایای پیچیدۀ روح و زندگی نویسنده را بهتر بشناسد. و گاه حتی آموزگارانه او را به چالش وامیدارد: "ترس تو ریشه در تاریخی قدیم دارد. در ترس از پدرت، برادرت، جامعه ات، مذهبت و تاریخ ات." ص 57
پرتو برای حفظ فرم فاصله گذاری در نوشته، و یادآوری این که هنوز درخشنده و نویسنده دوگانه اند، از زبان درخشنده و در ادامۀ نظرش میگوید: "میدانستم با خودش میگوید: آن چه را که یادش داده ام دارد به خود من پس میدهد." ص 57، و درست زمانی که درخشنده می پندارد نویسنده را با همۀ شکنندگی و ضعفهایش به خوبی شناخته است، در سطوری بعد شگفت زده به نوعی از قدرت در او پی میبرد که در لایه لایه های وجود نویسنده پنهان بوده است. تا جایی که خطاب به خواننده میگوید: "باور کنید تا آخرین صفحات داستانش این بخش از شخصیت او را نمیشناختم. پشت این سکوت و سادگی و بلاهت و ننه من غریبم درآوردنش، خودش میداند که چه قدرتی دارد. مثل این که همه مان را فریب داده است." ص 65
در کنار جدالهای گوناگون، درخشنده یا همان مخلوقِ نویسنده، او را وامیدارد تا موهای بورش را سیاه کند. در این جا راز درخواست درخشنده مبهم است. آیا درخشنده میخواهد درکشاکش این تضاد و دوگانگی، نویسنده را در شکل ظاهریش هم شبیه خودی که هنوز "چهره" ندارد سازد؟ (یعنی در حقیقت نویسنده میخواهد با تغییر سیمای ظاهر به سیمای درونی ی شخصیتی که آفریده (درخشنده) یا بگونۀ دیگرش، نزدیک شود). یا شاید این درخشنده است که تلاش میکند تا نویسنده را هرچه بیشتر از تصویر یا شخصیت پتیاره جدا کند؟
تغییر رنگ مو بویژه در مهاجرت بیانگر ایده ی درونی فرد در مورد فردیتش در آن جامعه است. چرا درخشنده رنگ خیالی ی موهای سیاه خود را برای رنگ موی نویسنده انتخاب میکند؟ آیا رنگ بور که رنگ اصلی ی موی نویسنده است چقدر در جامعۀ میزبان جلوه ای مجاز دارد که انتخاب موی سیاه در عین مجاز، جلوه ای حقیقی تر؟ آیا نویسنده با انتخاب رنگ مویی که درخشنده برای او برگزیده، خود را چگونه در گردونۀ حقیقت و مجاز انداخته است؟ آیا توانسته است خود را با یکی از این دو تضاد تطبیق دهد؟ در خاطرات مادر نویسنده میخوانیم که هدف دیگران از تغییر رنگ موی بور او به حنایی، در خردسالی، به خاطر پناه کردن تبار اصلی اش بوده است: "هفتاد سال پیش هم یک مشت آدم ترسوی خرافی، موهای بور مادرم را در کودکی حنا گذاشتند تا همسایه ها ندانند که آنان از تبار گرجی اند." ص67
اما آیا تغییر رنگ بور به سیاه چه معنایی را در خود دارد؟ هر چند تغییر رنگ ظاهراً در جهت تنوع و زیبایی حرکت میکند، اما هر انتخابی در داستان، هر چند ناخودآگاه، مفهومی استعاری را در بر دارد. آیا پرتو در این انتخاب گوشۀ چشمی به فرهنگ خرافی و ساده نگریهای – حتی روشنفکران – ما دارد؟ تا جایی که درخشنده برای نشان دادن برتری خود نسبت به نویسنده میگوید: "... بالاخره موهایش را به رنگ سیاه درآوردم.... و به اصرار گفتم خیلی هم جوان و موقر شده ای. صدایش را در وزش بادهایی که سهمی از سالهای دور را در خود داشتند، میشنیدم که میگفت: دروغگوی حسود! شوهرم هم با همین دوز و کلک ها لباسهای شاد و رنگارنگم را از تنم به در آورد، و لباسهای بسته و تیره بر تنم پوشاند." ص 69
پرتو نوری علا در داستان "مثل من" با سادگی و مهارت، وجوه متنوع و پنهان زن ایرانی را در جامعه ای زن ستیز و سرکوبگر، در حرفها و ترسهای نگفته به کلام و تصویر کشیده است. درخشنده-نویسنده-پتیاره، زنی است که برای نپذیرفتن آن چه برایش رقم زده اند، برای سر باز زدن از تکرار کلیشه ها و سنتها و تابوهایی که با "زن" به دنیا میآید و با او به گور میرود، خود تکه پاره میشود، چند بُعدی و چند گانه میشود، تا به رغم همۀ سختی ها، در ساختن و پروراندن خویش از همۀ توان و قابلیت های حتی سرکوب شده اش مدد گیرد. هر چند شناخت بُعد "پتیاره" را به خواننده واگذار کرده است، اما طرح این شخصیت در عین ابهامش انگیزه ای است برای جستجو و درک همه جانبۀ او. و بَعد، آیا شکنندگی و بلورگونگی در یک شخصیت، خود، قدرت خالص در بُعدی دیگر نیست؟
شیکاگو، مارچ 2004 میلادی
--------------------------------------------------------------------------------------------
1- عزت گوشه گیر در دانشکده هنرهای دراماتیک در رشتۀ ادبیات دراماتیک و نمایشنامه نویسی تحصیل کرده و در همین رشته از دانشگاه آیوا به دریافت MFA نائل شده است. از عزت گوشه گیر تاکنون دو مجموعۀ داستان به نامهای "... و ناگهان پلنگ گفت: زن" و "آن زن، آن اتاق کوچک و عشق" و یک دفتر شعر به نام "مهاجرت در آفتاب" منتشر شده است. نمایشنامه های او به زبان انگلیسی در شهرهای مختلف آمریکا به روی صحنه آمده است. وی هم اکنون در دانشگاه دِپال شیکاگو به تدریس نمایشنامه نویسی اشتغال دارد، و عضو تشکیلات American Writers and Poets است. www.ezzatgoushegir.com

2 - برگرفته از فصلنامۀ بررسی کتاب، دورۀ جدید، شمارۀ 43، لس آنجلس، تابستان 1383



<< Home

This page is powered by Blogger. Isn't yours?