چشمان بیدار- مهستی شاهرخی: فریبا وفی "در عمق صحنه" نشسته است

 
 

چشمان بیدار - مهستی شاهرخی


All rights reserved - Contact: mahasti_shahrokhi(at)hotmail(dot)com

 
 

dimanche, mars 22, 2009

فریبا وفی "در عمق صحنه" نشسته است

"در عمق صحنه" مجموعه چهارده داستان کوتاه از فریبا وفی در یک کتاب نود و دو صفحه ایست. هر داستان، از کوتاه ترینشان ("زندگی من" در دو صفحه) یا ("بمون نرگس" در چهار صفحه) و ("در عمق صحنه "در پنج صفحه)، غالباً در شش یا هفت صفحه و یا حداکثر در هشت صفحه نوشته شده است.
غرض نگاهی آماری یا سانتیمتری به اولین مجموعه داستان فریبا وفی نیست بلکه غرض گفتن اینست که فریبا وفی از همان اولین مجموعه داستان با ایجاز کامل و در نهایت سادگی و شسته و رفته گی کامل، بیشترین حرفها را می زند و بیشترین دردها و مسایل جامعه را نشان می دهد. از همان مجموعه داستان اول پیداست که ما با نویسنده ای سر و کار داریم که ذاتاً نویسنده است و جوهر نویسندگی در درونش سفته شده و به زودی از آن مرواریدی گرانبها و یا گردنبندی از مروارید خواهیم داشت. با هم مروری داریم به شانزده داستان این مجموعه.

***
"مادرم پشت شیشه": از زبان دختربچه ای که مادرش بر اثر فتنه و افترای ناموسی اطرافیان به زندان افتاده است نقل می شود. قاضی نیستیم که قضاوتش کنیم و با قضاوت خود مادری را از بچه اش دور کنیم. به خوبی می دانیم که اگر زنی فاحشه شده، فحشای او دلایل بسیار دارد که با زندانی کردن آن زن، دلایل فحشا از بین نمی رود.
"راحت شدی پدر": در زمستانی سرد و زیر برف، از زبان دختری بر سر گور پدرش و با یادآوری واپسین روزهای پدر در ذهن دختر روایت می شود.
"برام بخون!": از زبان دختربچه ای نقل می شود که دارد با عروسکش (سنگ صبورش) حرف می زند. دختربچه با زنان فاحشه که مادرش هم یکی از آنهاست در زندان زنان است و در پایان قرار است که او را به پرورشگاه منتقل کنند ولی در آخرین لحظه آهسته از در بیرون می شود تا فرار کند.
"پس فردا": راوی دانای کل است و داستان با زایمان مریم در بیمارستان آغاز می شود، مریم دختر جوانیست که اول در معرض تجاوز ناپدریش قرار داشته (هیچ از تعداد دخترانی که توسط برادران و پدران خود مورد تجاوز قرار می گیرند نمی نویسیم!)، مریم بر اثر بی پناهی به مرد همسایه پناه برده و (چون مرد متاهل همسایه بدون خشونت از او استفاده جنسی کرده لابد تجاوز و بهره برداری جنسی محسوب نمی شود) و بعد به خاطر بی تجربگی از او حامله شده است و حالا زایمان! در پایان "پس فردا" یا فردای زایمان قرار است مریم به زندان زنان منتقل شود. جرمش؟ - لابد زنا!
فقط تصویرپردازی از این لحظه ی فجیع زندگی مریم، زنی پس از به دنیا آوردن اولین کودکش به جهان را نگاه کنید: "مریم مثل مرده به سقف خیره شد. عنکبوت بزرگی از گوشهء تاریک سقف آویزان بود. از جایی صدای چک چک آب می آمد. گاه گاه صدای پایی روی کف راهرو کشیده می شد و می رفت. بوی تندی اتاق را پر کرده بود. مریم دستش را روی دلش گذاشت و نالید. چشم هایش را بست و وقتی باز کرد با ترس دور و برش را نگاه کرد." (صفحه 32)
"گریه کن دایی!": بیان داستان دایی ممی، مرد کند ذهنی از زبان راوی است. مردی بیمار و کندذهن، با روحیه و معصومیت یک طفل بی پناه، در سرمای زمستان او را مانند جانوری در زیرزمین خانه جای می دهند یعنی در واقع در آنجا زندانی می شود و بالاخره ناپدید می شود و در جایی در این جهان بزرگ در زمستان از سرما یخ می زند.
"دفتر خاطرات": از زبان نویسنده ایست که زندگی روزمره و شوهر و کارهای منزل و کارهای خانگی نمی گذارد تا شوق داستان پردازی اش را بپروراند. "دفتر خاطرات"، برگ هایی از زندگی فجیع نویسنده زن، بدون دقیقه ای از آن خود است.
"مرد دگمه های پیراهنش را باز کرد و زل زد به یادداشت های روی میز. "باز هم بساطت را پهن کردی مرضی؟" "چطوره؟" "اول یک کم غذا بیار بخورم بعد." نگاهی سرسری به کاغذها انداخت. "خیلی شلوغ است." صدای مرضیه از توی آشپزخانه آمد. "آره، باید رویش خیلی کار کنم." علی گفت:"بهتر نیست کمی هم روی این شلوار ما کار کنی که چند روز است بدون زیپ مانده؟" (صفخات 50/51)
راستی مرضی، مرضیه، فریبا، زویا، و بالاخره خانم وفی حیف نیست که وقت شما یا من به جای پرداخت و کار کردن بر روی داستان هایمان، صرف آشپزی و رسیدن به شکم و خشتک و زیپ شلوار این آقایان بشود؟
"در عمق صحنه": در سالن یک تئاتر اتفاق می افتد. داستان از زبان دانای کل روایت می شود. از یک سو، حضور زن و مردی در سالن نمایش و در بین تماشاگران و از سوی دیگر وقایع نمایش روی صحنه و صحنه های زندان و اتفاقات درون زندان و خیانت به هم بندان، برای آزادی خویش! به صورت موازی نقل می شود.
در این داستان زن (نویسنده) در عمق صحنه نشسته است و مرد جوان (رفیق خائن) تماشاگری که سرانجام پس از یک سال، تصادفی در سالن تئاتر با هم رویارو می شوند. تا کجا می شود نمایش بازی کرد؟ در جایی حقیقت برملا خواهد شد؟ بالاخره روزی و در جایی پرده از این نمایش خیانت ها برداشته خواهد شد؟ مگر نه؟
"نرگس": داستان نرگسی که نمی تواند در جهنم سوء ظن های بی مورد شوهرش و دسیسه های اطرافیان باقی بماند و سرانجام آقا قدرت، یا آقا شوهر را ترک می کند و نمی ماند. داستان از زبان راوی با مخاطب قرار دادن مرد (آقا قدرت) نقل می شود.
"حنا": داستان مرغ خانگی است. حنا، چهره ی تنهایی مادر، پس از مرگ پدر است. "هر بار که به خانه می آمدم او را می دیدم که با صدای بلند با حنا حرف می زند. "بیا خوشگلم... بیا اینا رو بخور. فردا برات یه خروس می خرم تا تنها نباشی. می دونم تنهایی بد دردیه. تو هم مثل من حوصله ات سر می ره." (حنا، ص 61) داستان از زبان پسر معتاد نقل می شود. او روانی دو پاره دارد و گاهی به اعمال و رفتار خود آگاه نیست و در لحظات عجز، از خود با ضمیر سوم شخص مفرد یاد می کند (نمی گوید: "من رفتم." بلکه می گوید: "مرد رفت.") این بیگانه سازی باعث می شود که ما با فاصله، اعمال ناشایست پسر را ببینیم و بدانیم که او مسئول نیست بلکه این"اعتیاد" است که از او چنین موجودی ساخته است.
پس از مردن پدر، پسر معتاد همه ی زندگی خانواده را به پای اعتیادش بر باد می دهد و دست آخر حنا (سمبلی از مادر) را هم برمی دارد و می برد و می فروشد تا اعتیاد خود را تأمین کند.
""زندگی" من": از زبان راوی - نویسنده - زن روایت می شود. در اینجا هم فریبا وفی از فاصله گذاری و بیگانه سازی استفاده می کند. او بین "زندگی" و "من" فاصله ایجاد می کند. "من" گلوی "زندگی" را گرفته می خواسته خفه اش کند. راوی در بیست و هشت سالگی قصد خودکشی داشته ولی ناگهان به خود می آید و در عمق تاریکی، باز زندگی را ازسر می گیرد. کافیست دو صفحه داستان ""زندگی "من" را بخوانید تا بفهمید سبک فریبا وفی چگونه عمل می کند و همچنین در درون راوی داستان چه گذشته است.
"سنگ دو سر": بر اساس یک افسانه قدیمی، در ذهن شوهر، سوء ظنی ایجاد می شود. در این داستان دیدن تصویر یک سنگ دو سر، در درون جنگل، ارزش ها و باورها و تلقی عامه از یک خیانت را به ذهن فرد منتقل می کند و انگار از این نگرشها هیچ گریزی نیست. مهندس با احمدی و سوری زنش گرم می گیرد و آنها را مهمان می کند و کم کم دانه ای سوءظن در ته ذهن احمدی پاشیده می شود در حالی که سوری دست از پا خطا نکرده و این که آیا مهندس به سوری نظر دارد یا نه هم چندان مشخص نیست و مهم هم نیست.
"مردی که گریه می کرد": داستان خودکشی مردی بر اثر فشار اقتصادی و ورشکستگی و سپس از دست دادن زن و بچه هایش است. مرد که گریه می کرد، تصویر آینده ی مرد مغازه دار و مرد باقلا فروش بر اثر بحران اقتصادی و تورم است. در پایان مرد مغازه دار که دارد مغازه اش را از دست می دهد، خود را با ریسمانی در انتهای مغازه اش به دار می کشد.
"زن در ساحل": زن و شوهری با کودکشان در کنار دریا هستند. تفاوت این زن و مرد و حضور کودک و زن که سرانجام فرصتی به دست می آورد تا به شکلی مرگ بار به سمت دل دریا شنا کند! گاهی برای خودکشی هم وقت نیست فریبا!
"با زندگی": داستان از زبان جوانی که شهید شده است نقل می شود. قبلاً سیما نامزدش برایش گل یاسمن می آورد ولی حالا سیما شوهر کرده و دیگر کمتر پیدایش می شود و باران فراموشی دارد یاد "شهدا" را از خاطره ی جمعی ما می شوید.
***
فریبا وفی ازهمان اولین مجموعه داستان خود نشان می دهد که با فروتنی بسیار در عمق صحنه نشسته است و با هشیاری کامل صحنه هایی از اعماق اجتماع ایران امروز را به خوانندگان ارائه می دهد. زبان، ایجاز، نگاه و سادگی ویژگی های داستان نویسی فریبا وفی را تشکیل می دهد.
شخصیت ها: آدمهای فریبا وفی در این مجموعه را قشر محروم اجتماع و قربانیان فقر فرهنگی و یا فقر اقتصادی و اعتیاد و و فحشا و سرنوشت فرزندانشان تشکیل می دهد. در داستانهای "در عمق صحنه" ما با زنان و مردانی در سنین مختلف و از طیف های مختلف روبرو هستیم. فاحشه، کاسب، معتاد، دیوانه، بچه بی سرپرست و سالمند ناتوان و عاجز و ....
مکان: بیشتر اوقات، مکان داستان در شهر است و مکان های عمومی: زندان زنان، بند نسوان، گورستان، بخش زنان و زایمان بیمارستان دولتی، سالن تئاتر، پاساژ، مغازه. و گاه مکان های داخلی و خصوصی تر: اتاق عروس، حیاط، خانه، زیرزمین. و اوقاتی هم می رسد که داستان در طبیعت اتفاق می افتد: دریا و ساحل و جنگل. و بالاخره باز اندرونی کلبه روستایی و ویلا،
زیرزمین خانه در داستانهای "در عمق صحنه" نمادی از زندان و مرگ است و خانه برای نرگس جهنمی است و برای مادر بدون "حنا " حیاط خانه مردابی که او را در خود فرو می کشد و برای نویسنده دفتر خاطرات ، "خانه" زندان است و مکانی برای مردن و در عوض تئاتر صحنه ای برای به نمایش درآوردن حقایق. چهاردیواری زن ها را مانند زندانی در میان خود اسیر می کند ولی طبیعت به آنها آرامش می بخشد و آنها به سوی طبیعت کشیده می شوند. طبیعت آرامش بخش است و تلخی ها را می شوید، مانند بارانی که در پایان با قطره های درشتش گور شهید را می شوید و یا دریایی که زن به سمت آن شنا می کند.
زبان فارسی: فریبا وفی مانند اکثر نویسندگان معاصر آذربایجانی، مثلاً ساعدی فارسی را با سادگی و بی شیله پیله و بدون تفاخر می نویسد و از زبان بازی و شیرین زبانی و نثر ثقیل نویسندگان سایر مناطق ایران به دور است. از آنجا که فارسی، زبان نوشتاری اوست در نهایت با امساک و احتیاط و بدون روده درازی و انشاء نویسی های طویل، حرف خود را در ایجاز کامل، در چند کلمه مختصر بیان می کند و به روی کاغذ می آورد.
سبک: داستان نویسی فریبا وفی ادغامی است از ترکیب دیالوگ و فضاسازی. یعنی در ابتدا داستان، مانند حقیقتی، وجود دارد و او برای بیان آن حقیقت، نقطه ی ثقل خود را بر نگاه (زاویه دید) و همچنین زبان ( زبان به معنای شیوه بیان) می گذارد و داستان در نهایت اختصار و خیلی جمع و جور و بدون زائده، فقط از طریق چند دیالوگ و خلق فضا شکل می گیرد و نوشته می شود. نوشتن به این سادگی و به این صیقلی و با ایجاز کامل کار هر نویسنده ای نیست. البته فریبا وفی فروتن است و از پشتیبانی مزدوران کمان کش و معرکه گیران بازار نشر و چاپ کتاب و همچنین از حمایت و سینه زنان طوایف ادبی به دور است و در سکوتی خردمندانه و در کنج عزلت خود، عمق صحنه را برگزیده است تا بتواند سرانجام روایات خود را بنویسد.
شیوه بیان (زبان اثر): زبان فریبا وفی در داستانها مانند کودکی بیگناه است. صادق! ساده و بی ریا! و گاه با یک کلمه، همه چیز را لو می دهد.
"خب، خوشگله، بگو بینم عمو با مامانت چکار کرد؟"
"نمی دونم، انگار هلش داد."
آفاق تریاکی و ماه جبین نزدیک تر آمدند.
" تو کجا بودی اون وقت؟"

"پشت پرده"
اقدس دندون طلا لپمو گرفت.
"ای شیطون بلا."
"بیا ببین این نیم وجبی چطوری پتهء ننه شو می اندازه رو آب." و یه بیسکویت موز بهم داد. اقدس دوندون طلا تو رو گذاشته بود رو دامن من.
"اون یکی عموت چی؟"
دستمو کشیدم رو تن مخملی تو.
- "کدومشون؟"
یه هویی همه شون قاه قاه خندیدند و زدند رو زانوهاشون. خجسته غش کرده بود.
"طفلک چقدر عمو داره!"
مامان گوشمو کشید.
"چندبار بهت بگم نباید پیش این کثافت های لجن چاک دهنتو وا کنی. دیگه نمی گی که هان؟"
( برام بخون، صص 21/22)
فضا سازی فریبا وفی در نهایت اختصار صورت می گیرد ولی هولناک ترین تصاویر را از فقر و دردهای جامعه ارائه می دهد. زندان عمومی، بند نسوان را از زاویه دید دحتربچه ای به قلم فریبا وفی ببینید. "چشات چرا بسته نمی شه. خب، من می دونم. دلت نمی خواد خواب بمونی. می ترسی برم و تو رو این جا بذارم؟ پیش این زن های اکبیری کثافت؟ نترس. تو رو هم با خودم می برم. می ذارم زیر پیرهنم و می برمت. تو می شی بچهء من. اقدس دندون طلا می گه وقت های تنهایی تو آواز هم می خونی. وقتی رفتیم اون جا، نباید صدات در بیاد. می گن، آه، ... اون قدر اون جا بچه هست، قیامت. می گن خیلی هاشون مامان ندارن." (برام بخون، 20)ببینید چه ساده دایی ممی و ناقص عقلی او را نشان می دهد. "دایی ممی کبریت را روشن می کرد و به شعله اش خیره می شد. بعد هم، رو کرد به گربه. "تو آتش فوت کن. و من دست بزنم و بگویم: تولدت مبارک ناصر. باشد؟" (گریه کن دایی، ص 41)
نگاه: نگاه بی بخل و بی عقده و بی طرف و بسیار انسانی از ویژگی های فریبا وفی است. این نگاه مهربان در داستان "راحت شدی پدر"به خوبی خود را نشان می دهد. هم خشم و عقده ها و دردهای مادر و خشونتش را می فهمد و هم پیری و عجز پدر را که اکنون ناتوان شده است. (صص 15/16) نگاهی که پیری پدر را درک می کند و بداخلاقی ها و ناکامی ها و میل به انتقامجویی های مادر را. در داستان "حنا" فاجعه اتفاق افتاده است که نویسنده - راوی از زاویه بیرونی سریع می سرد توی جلد پسر معتاد تا افکار درونی او را بنویسد که بدانیم گناه از او نیست بلکه از اعتیاد است (ص 66)
پایان داستان را نگاه کنید: تلفیقی از نگاه بیرونی نویسنده به صحنه و نگاه درونی پسر معتاد به قضایا. نگاه نویسنده در ته صحنه را پررنگ تر و رنگی کرده ام (ص 67) "ننه وسط حیاط ایستاده و به پرهای حنا نگاه می کند. پیرزن توی چادرش چقدر کوچک تر شده. نگاهش را از پرها می گیرد و به پاهایم چشم می دوزد. پرهای حنا به پاها و شلوارم چسبیده است. اندام کوچک و پیرش تا می شود و آرام آرام وسط حیاط می نشیند. بدنش انگار تو زمین فرو می رود و فقط دست هایش پیداست که بر سرش کوفته می شوند و صدای ناله اش بلند می شود." (صص 66/67) رفت و آمد نگاه و جایگاه نویسنده را می بینید که چه با مهارت و چه ساده جا عوض می کند تا تصویر کوبنده ای در پایان داستان بسازد.
***
سیزده سالی از انتشار چاپ اول مجموعه داستان "در عمق صحنه" توسط نشر چشمه گذشته است، امید آن که در این سیزده سال، مرضیه پس از مدتی در صف ایستادن برای خرید و شستن گوشت پیش از قطع آب و دوختن زیربغل پیراهن علی و شیر دادن بچه و همچنین مرتب کردن آشپزخانه در حین بازی با بچه و سرگرم نگه داشتنش و عوض کردن کهنه بچه و آرام کردن بچه و خرد کردن سیب زمینی و تکه کردن مرغ و خواباندن بچه و پختن سوپ و مرتب کردن اتاق و شستن لباس ها و شستن کهنه ی بچه و بعدش بار گذاشتن غذا، درست قبل یا بعد از این که زیپ شلوار علی را بدوزد خستگی بر او غلبه نکند و "گلوی" "زندگی" را مانند دوران بیست و هشت سالگی اش چنگ نزند و داستان "سالگرد" را هم مانند داستانهای دیگرش به پایان برساند و به هیچ وجه هم به عوامل سرکوب مافیای نشر و چاپ کتاب گوشش بدهکار نباشد و بنویسد و در هر فرصتی که به چنگ می آورد بنویسد. آخر کسی باید زندگی محرومان جامعه و بینوایان دوران خود را تصویر کند و اگر گورکی و تولستوی و ویکتور هوگو و زولا و دیگران در کشورهای دیگر این کار را انجام دادند، چه اشکالی دارد که فریبا وفی در ایران این کار را نکند؟ فریبا فقط باید وقتش را داشته باشد که برایش وقت و نیرو و صبر بسیار آرزومندم.
قلمت برقرار و ماندگار و پرتوان باد!
****
زن کشی در ادبیات معاصر ایران و فریبا وفی: زن خانه دار، زن بدون پرنده
منتشر شد: در راه ویلا (مجموعه نه داستان) از فریبا وفی، نشرچشمه

Libellés : , ,




<< Home

This page is powered by Blogger. Isn't yours?