احمد شاملو را بهتر بشناسیم 

مردی که لب نداشت

فایل صوتی

مستند احمد شاملو، بزرگ شاعر آزادی

 تهیه کننده بهمن مقصودلو و به کارگردانی مسلم منصوری 

  کلامِ آخر: فیلم مستندی در معرفی احمد شاملو و شعرش 

به کارگردانی مسلم منصوری

شبی با احمد شاملو

این دو برنامه را در بزرگداشت هدایت از دست ندهید

http://iranefardalive.com/Archive/38217

آسو- وقتی باخبر شدم که برنده‌ی جایزه‌ی نوبل ادبیات شده‌ام، از خودم پرسیدم واقعاً ترانه‌های من چطور به ادبیات مربوط می‌شوند؟ درباره‌اش فکر کردم و خواستم این ارتباط را بشناسم. حالا می‌خواهم سعی کنم آن را برای شما نیز بازگو کنم. البته به احتمال زیاد، از پسش بر نخواهم آمد، ولی سعی‌ام را می‌کنم، و امیدوارم که حرف‌هایم شایان توجه و هدفمند باشند.

اگر بخواهم به اول داستان برگردم، فکر کنم باید با بادی هالی شروع کنم. هجده سالم که بود، بادی از دنیا رفت. بیست و دو سالش بود. از همان اولین باری که کارهای او را شنیدم، احساس کردم شبیه او هستم. احساس کردم به او نزدیک ام، انگار برادر بزرگم بود. حتی فکر می‌کردم قیافه‌مان هم به هم شبیه‌ است. موسیقی بادی همان موسیقی‌ای بود که عاشقش بودم، موسیقی‌ای که از کودکی می‌شنیدم و با آن بزرگ شدم: کانتری وسترن، راک‌ اند‌ رول، ریتم‌ اند بلوز. بادی این سه نوع سبک مختلف موسیقی را در هم گره زد و هر سه را در یک ژانر واحد ترکیب کرد. یک سبک. بادی ترانه هم می‌نوشت، ترانه‌هایی با ملودی‌هایی زیبا و شعرهایی خلاق. عالی هم می‌خواند، با چند صدا می‌خواند. نمونه‌ی اعلا بود. همه‌ی چیزی بود که من نبودم و می‌خواستم باشم. فقط یک بار دیدمش؛ چند روز قبل از آن که از دست برود. صدها مایل رفتم تا اجرایش را ببینم. اصلاً هم مأیوس یا ناامید نشدم.

عمیقاً پرنفوذ و تأثیرگذار و پرقدرت بود و حضوری پررنگ و مقتدر داشت. فاصله‌ام با او دو متر بیشتر نبود. مسحور می‌کرد. به صورتش نگاه می‌کردم، به دست‌هایش، جوری که پایش را به زمین می‌زد، عینک سیاه بزرگش، چشم‌هایش پشت عینک، طوری که گیتار را می‌گرفت، ایستادنش، کت‌وشلوار مرتبش. به همه چیزش حواسم بود. مسن‌تر از بیست و دو سال به نظر می‌رسید. چیزی در او بود که ثابت و همیشگی به نظر می‌رسید. من را از ایمان به خودش آکنده بود. بعد، ناگهان، غریب‌ترین اتفاقِ ممکن افتاد. مستقیم زل زد به چشم‌های من و چیزی را منتقل کرد، چیزی را که نمی‌دانم چه بود. پشتم را لرزاند. فکر کنم دو یا سه روز بعد از این داستان بود که هواپیمایش سقوط کرد. و کسی (کسی که هرگز پیش از‌ آن ندیده بودمش) صفحه‌ای از لیدبلی به من داد که آهنگ «کشتزارهای پنبه» هم در آن بود. و همین صفحه بود که زندگی من را به کلی عوض کرد. من را به جهانی برد که هیچ نمی‌شناختم. انگار انفجاری رخ داده باشد. انگار تا آن لحظه فقط در تاریکی راه می‌رفتم و بعد ناگهان، فضا روشن می‌شود. انگار کسی مرا مسحور کرده باشد. صدها بار به آن صفحه گوش داده‌ام. کتابچه‌ای داخل آن صفحه، تبلیغ کار هنرمندان دیگری را می‌کرد: سونی تری، براونی مک‌گی، گروه نیولاست سیتی رامبلرز، جین ریچی، گروه‌های سازهای زهی. هیچ‌کدامشان را نمی‌شناختم، ولی با خودم می‌گفتم اگر اسم این‌ها کنار اسم لید‌بلی است، پس حتماً کارشان خوب است و من هم باید به کار آن‌ها گوش کنم. می‌خواستم همین نوع موسیقی را کار کنم و درباره‌اش هرچه هست بدانم. هنوز حس و علاقه‌ام را به موسیقی‌ای که قبلش گوش می‌دادم داشتم، ولی عجالتاً فراموشش کردم. حتی بهش فکر هم نکردم. عجالتاً رفت پی کارش.

هنوز مستقل نشده بودم، ولی دیگر واقعاً می‌خواستم از خانه بیرون بزنم. می‌خواستم این نوع موسیقی را یاد بگیرم و با کسانی که آن آهنگ‌ها را اجرا می‌کردند آشنا بشوم. با چیزی که از رادیو پخش می‌شد و همیشه در گوشم بود فرق داشت. پر جنب‌وجوش‌تر بود و به زندگی نزدیک‌تر. محبوبیت و شهرت موزیسین‌ها در رادیو می‌توانست فقط محصول شانس باشد؛ قرعه به نامشان افتاده باشد. ولی در دنیای موسیقی فولکلور، از این چیزها خبری نبود. تنها کافی بود کارت را بلد باشی و ملودی را اجرا کنی. بعضی از آهنگ‌ها ساده بودند، بعضی‌ها هم نه. از تصنیف‌های قدیمی و آهنگ‌های کانتری بلوز خوشم می‌آمد. ولی این فقط حس درونی‌ام بود. همه چیز را باید از اول یاد می‌گرفتم. برای جمع‌های کوچکی اجرا می‌کردم. گاهی فقط چهار یا پنج نفر در خانه‌ی کسی یا گوشه‌ی خیابانی جمع می‌شدند. باید گنجینه‌ی وسیعی از آهنگ‌ و ترانه می‌داشتی و می‌دانستی باید کِی، کدام‌یک را اجرا کنی. بعضی از آهنگ‌ها شخصی‌تر و خودمانی‌تر بودند، بنابراین، باید داد می‌زدی تا شنیده شوی.

وقتی به کارهای اولین هنرمندان فولکلور یا محلی گوش می‌دهی و خودت کارهایشان را اجرا می‌کنی، زبان بومی و محلی دستت می‌آید. درونی‌اش می‌کنی. در قالب بلوز رگتایم، آواز-کار [قطعه‌ای موسیقی که با کار و فعالیت رابطه نزدیکی دارد]، نغمه‌خوانی‌های جورجیا [گونه‌ای از آوازخوانیِ کار که معمولاً در میان باربران تخلیه‌ی لنج‌ها و قایق‌ها رواج دارد]، تصنیف‌های آپالاشیا و ترانه‌های کابوی اجرایش می‌کنی. تمام جزئیات و ظرافت‌ها و زیر و بم‌ها را یاد‌ می‌گیری. دیگر همه چیزش را می‌دانی. تفنگت را از جیبت در می‌آوری و دوباره می‌گذاری سر جاش. در ترافیک، راه خودت را باز می‌کنی، در تاریکی حرف می‌زنی. می‌دانی استگر لی مرد بدی بوده و فرانکی دختر خوبی بوده. می‌دانی واشنگتن شهر بورژوایی است و صدای آرام و عمیق «یوحنای مکاشفه‌گر» را شنیده‌ای و تایتانیک را دیده‌ای که در باتلاق غرق می‌شود. با «آواره‌ی ایرلندی» و «پسر وحشی استعماری» رفاقت می‌کنی. طبل‌هایی که صدایشان را بسته بودند یا فلوت‌هایی را که با صدایی کم نواخته می‌شدند می‌شنیدی. لرد دونالدِ سرحال و سرزنده را می‌دیدی که همسرش را با چاقو از پا در می‌آورد، و خیلی از دوستانت را که در پلاستیک‌هایی سفید پیچیده بودند.

همه‌ی زیر و بم این زبان محلی و بومی دستت می‌آید. لحن و بیانش را می‌شناختم. همه‌ چیزش را می‌فهمیدم و می‌شناختم؛ تکنیک‌ها، سازها، رازهایش. همه‌ی جاده‌های از یادرفته‌ای را که این زبان در آن سفر کرده بود نیز می‌شناختم. می‌توانستم به همه‌ی این راه‌ها وصل شوم و با جریان روز حرکت کنم. وقتی شروع کردم به نوشتن ترانه‌ی‌ کارهای خودم، زبان بومی تنها زبانی بود که بلد بودم، و به کار بردم.

ولی چیز دیگری هم داشتم. برای خودم اصول و حساسیت‌هایی داشتم و نگاه مطلعی نسبت به اوضاع جهان داشتم. تا مدتی وضعیت به این منوال بود. همه را در کلاس دستور زبان یاد گرفته بودم. دن کیشوت، آیوانهو، رابینسون کروزوئه، سفرهای گالیور، داستان دو شهر – متن‌هایی که معمولاً در کلاس دستور زبان می‌خوانی تا راهی برای نگاه به زندگی و فهم ماهیت بشر و معیاری برای سنجش امور به دستت دهند. وقتی شروع کردم به نوشتن شعر آهنگ‌هایم، همه‌ی این خوانده‌ها را با خود داشتم. مضامین آن کتاب‌ها راه خود را به بسیاری از ترانه‌های من، دانسته یا ندانسته، پیدا کردند. می‌خواستم آهنگ‌هایی بسازم که شبیه هیچ چیز نباشد، و این‌جا بود که آن خوانده‌ها نقشی اساسی داشتند. می‌خواهم برایتان درباره‌ی سه‌ تا از کتاب‌هایی که از همان روزهای کلاس دستور زبان با من مانده‌اند صحبت کنم: موبی دیک، در جبهه‌ی غرب خبری نیست، و ادیسه.

موبی دیک فوق‌العاده‌ است؛ کتابی است آکنده از صحنه‌هایی پرکشش و گفت‌وگوهایی بی‌نظیر. ناخدا اهب (ناخدای کشتی پکوئود)، شخصیتی مرموز و خودمحور، با پایی مصنوعی به دنبال انتقام از موبی دیک است، نهنگ سفید بزرگی که پیش‌تر کشتی‌اش را نابود کرده و پایش را از زانو قطع کرده بود. از اقیانوس اطلس در شاخ آفریقا تا اقیانوس هند به دنبال نهنگ است. ناخدا در هر دو سوی زمین به دنبال نهنگ می‌گردد. هدفی انتزاعی است؛ هیچ مشخص و انضمامی نیست. موبی را «امپراتور» می‌خواند، او را تجسم شر می‌داند. اهب در نانتاکت همسر و فرزندی دارد که هرازگاهی در این سفر یادشان می‌کند. می‌توانید پیش‌بینی کنید چه اتفاقی خواهد افتاد.

خدمه‌ی کشتی مردانی از نژادها و تبارهای مختلف اند، و هریک از آن‌ها که نهنگ را ببیند سکه‌ای طلا پاداش خواهد گرفت. کتاب پر است از اشاره‌هایی به منطقهالبروج، تمثیل‌های مذهبی، و الگوها و کلیشه‌های مختلف. اهب با کشتی‌های دیگری نیز روبه‌رو می‌شود که نهنگ شکار می‌کنند، و از ناخدایان این کشتی‌ها سراغ موبی را می‌گیرد و از جزئیات او پرس‌وجو می‌کند. آیا آن‌ها وال را دیده‌اند؟ در یکی از این کشتی‌ها، پیشگوی دیوانه‌ای به نام گابریل هست که سرنوشت بی‌فرجام و شوم اهب را پیش‌بینی می‌کند. می‌گوید موبی تجسم یکی از خدایان فرقه شیکر (Shaker) در قالب انسان است و این که هر برخوردی با او حاصلی جز فاجعه در پی نخواهد داشت. این را به ناخدا اهب می‌گوید. ناخدای یکی دیگر از کشتی‌ها، ناخدا بومر، بازوی خود را در نبرد با موبی‌ از دست داده است. او با صبر و حوصله با این مسأله برخورد کرده و خوشحال است که جان سالم به در برده است، و ولع اهب برای انتقام را درک نمی‌کند.

این کتاب نشان می‌دهد که چطور آدم‌ها به شکل‌های مختلفی به یک ماجرا واکنش نشان می‌دهند. کتاب پر است از اشاره‌هایی به عهد عتیق و تمثیل‌های کتاب مقدس: گابریل (جبرئیل)، ریچل (راحیل)، یربعام، بیلها، الیاس. اسم‌های غیردینی هم هست: تاشتگو، فلاسک، داگو، فلیس، استارباک، استاب، مارتاز وینه‌یارد. این‌ها بت‌پرست اند؛ بعضی‌ها‌یشان بت‌هایی مومی می‌پرستند، بعضی‌ دیگر نیز بت‌هایی چوبین. بعضی آتش می‌پرستند. پکوئود اسم یک قبیله‌ی سرخ‌پوستی است.

موبی دیک داستان دریانوردی است. راوی، که خود از خدمه‌ی کشتی است، می‌گوید «اسماعیل خطابم کنید.» کسی از او می‌پرسد اهل کجا است، و او پاسخ می‌دهد: «جایی که روی هیچ نقشه‌ای نیست. مکان‌های راستین روی هیچ نقشه‌ای نیستند.» استاب خوش‌طبع و آسان‌گیر است و به هیچ چیز اهمیتی نمی‌دهد؛ می‌گوید همه چیز از پیش تعیین شده است. اسماعیل تمام عمر خود را در کشتی گذرانده است. کشتی‌هایش را هاروارد و ییلِ خود می‌خواند. از مردم دوری می‌گزیند.

پکوئود در دام توفان می‌افتد. ناخدا اهب آن را به فال نیک می‌گیرد؛ استارباک به فال بد. او فکر می‌کند این توفان اهب را از بین می‌برد. به محض آن که توفان فروکش می‌کند، یکی از خدمه از دکل کشتی می‌افتد و غرق می‌شود، و این از اتفاقاتِ پیش رو خبر می‌دهد. یک کشیش کویکر که تاجری بی‌رحم و ظالم است به فلاسک می‌گوید: «پس از آسیب و جراحت، بعضی به سوی خدا کشیده می‌شوند، بعضی به سمت تلخی و تیرگی.»

همه چیز با هم ترکیب شده است، همه‌ی اسطوره‌ها: انجیل یهودی مسیحی، اسطوره‌های آیین هندو، افسانه‌های بریتانیا، جرجیس پیامبر، پرسئوس، هرکول: همه‌ی این‌ها کشتیِ شکارِ نهنگ اند. اسطوره‌های یونان، جنگ خونین با نهنگ. حقایق زیادی در این کتاب هست، جغرافیا، روغن نهنگ (که برای تاجگذاری شاهان به کار می‌رفته) و نقش نجبا در صنعت شکار نهنگ. از روغن نهنگ برای تدهین شاهان استفاده می‌شد. تاریخ نهنگان، جمجمه‌شناسی، فلسفه‌ی کلاسیک، نظریات شبه‌علمی، توجیه تبعیض: همه چیز هست، هیچ کدامش هم عقلانی نیست. فرهیخته، بی‌سواد، توهم، مرگ، نهنگِ بزرگِ سفید، سفید مثل خرس قطبی، سفید مثل سفیدپوست، امپراتور، انتقام، تجسد شر. ناخدای مجنونی که عملاً سال‌ها پیش پای خود را از دست داده است و می‌خواهد با چاقو به موبی حمله کند.

ما فقط سطح چیزها را می‌بینیم. عمقشان را هر طور که خواستیم و دیدیم جور در‌ می‌آید می‌توانیم تفسیر کنیم. خدمه روی کشتی راه می‌روند و سعی می‌کنند صدای پری‌های دریایی را بشنوند، و کوسه‌ها و کرکس‌ها کشتی را دنبال می‌کنند. جمجمه‌ها و چهره‌ها را می‌خوانند، درست همان طور که شما کتاب می‌خوانید. این‌‌جا هم یک چهره وجود دارد. می‌گذارمش جلویتان. بخوانیدش اگر می‌توانید. تاشتگو می‌گوید مرده بوده و دوباره متولد شده. روزهای اضافی‌اش هدیه هستند. ولی می‌گوید به دست مسیح نجات نیافته؛ آدمی معمولی و غیرمسیحی نجاتش داده. رستاخیز را دست می‌اندازد. وقتی استارباک به اهب می‌گوید نباید به فکر گذشته باشد، ناخدای خشمگین جوابش را این طور می‌دهد: «کفر نگو، مرد. من خورشید را هم پایین می‌کشم اگر به من توهین کند!» اهب نیز شاعری توانا است. می‌گوید: «مسیر هدف من پوشیده از ریل‌هایی از آهن است که روح من بر آن شیار خورده است.» یا این سطر را ببینید: «همه این اشیای هویدا چیزی نیستند مگر نقاب‌هایی مقوایی.» این عبارت‌های شاعرانه همتا ندارند.

بالأخره، اهب موبی را پیدا می‌کند. زوبین‌ها را بیرون می‌آورند. قایق‌ها را به آب می‌اندازند. زوبینِ اهب را با خون، غسل تعمید داده بودند. موبی به قایق اهب حمله می‌کند و ویرانش می‌کند. روز بعد، دوباره موبی را می‌بیند. دوباره قایق‌ها را به دریا می‌اندازند. دوباره موبی به قایق اهب حمله می‌کند. روز سوم، قایق دیگری را به آب می‌اندازند. باز هم تمثیلات مذهبی. موبی قد علم کرده است. بار دیگر حمله می‌کند، خود را به پکوئود می‌کوبد و غرقش می‌کند. اهب در میان زوبین‌ها گیر می‌کند و از قایقش به اعماق آب پرت می‌شود. اسماعیل زنده می‌ماند. بر تابوتی روی آب شناور است. و همه‌ی داستان درباره همین است. این موضوع و هر چیزی که از آن نتیجه می شود به خیلی از ترانه‌های من راه یافته است.

در جبهه‌ی غرب خبری نیست هم یکی دیگر از کتاب‌هایی است که بر کارهای من تأثیر داشته است. در جبهه‌ی غرب خبری نیست داستانی ترسناک است. کتابی است که در آن کودکی‌ات را، ایمانت را به جهانی معنی‌دار، و دغدغه‌ات را نسبت به دیگران از دست می‌دهی. دچار کابوسی می‌شوی. گردابی مرموز از مرگ و درد تو را به کام خود می‌کشد. از خودت دفاع می‌کنی تا حذف نشوی. از روی نقشه پاک شده‌ای. زمانی جوان معصومی بودی با آرزوهایی بزرگ. می‌خواستی پیانیست ارکستر بشوی. زمانی عاشق زندگی و دنیا بودی، ولی حالا داری با گلوله تکه‌تکه‌اش می‌کنی.

هر روز، زنبورهای سرخ نیشَت می‌زنند و کرم‌ها خونت را می‌مکند. حیوانی هستی که به کنجی رانده‌ شده‌ای. هیچ‌جا جا نمی‌شوی. باران یک‌ریز و یکنواخت می‌بارد. حملات پایانی ندارند، گاز سمی، گاِز مخربِ دستگاه عصبی، مورفین، رودهایی مشتعل از گازوئیل، در زباله‌ها دنبال غذا گشتن، آنفلوانزا، تیفوس، اسهال خونی. زندگی در اطرافت فرو می‌پاشد، و پوکه‌های فشنگ زوزه می‌کشند. این پایین‌ترین بخش جهنم است. گل و لای، سیم خاردار، خندق‌هایی از موش‌، موش‌هایی که روده‌های مردگان را می‌خورند، خندق‌هایی از فضله و کثافت. کسی فریاد می‌زند: «هی، تو، وایستا و بجنگ!»

چه کسی می‌داند که این وضع تا کِی ادامه خواهد داشت؟ جنگ نهایتی نمی‌شناسد. نابود می‌شوی، و یک پایت غرق خون است. دیروز مردی را کشتی، و با جسدش حرف می‌زدی. گفتی وقتی تمام شد، همه‌ی عمرت را از خانواده‌اش مراقبت می‌کنی. چه کسی سود می‌برد این‌جا؟ رهبران و فرماندهان شهرتی دست و پا می‌کنند، و بسیاری نیز به پول و ثروت می‌رسند. ولی تو همان کارهای کثیف را می‌کنی. یکی از رفقایت می‌گوید: «یک دقیقه صبر کن، کجا داری می‌روی؟» و تو می‌گویی: «ولم کن، یک دقیقه دیگر بر می‌گردم!» بعد می‌روی در جنگل مردگان می‌گردی تا تکه سوسیسی پیدا کنی. نمی‌توانی بفهمی چطور کسی می‌تواند در زندگی غیرنظامی، اصلاً هدفی داشته باشد. نگرانی‌هایشان را، آرزوها و میل‌هایشان را، نمی‌توانی بفهمی.

مسلسل‌ها باز هم به صدا در ‌می‌آیند، بدن‌ها باز هم از سیم‌ها آویزان اند، باز هم بازوها و پاها و جمجمه‌ها، با دندان‌هایی که پروانه‌ها رویشان می‌نشینند، باز هم زخم‌هایی مخوف، از هر منفذی چرک بیرون می‌آید، زخم‌های ریه، زخم‌هایی که برای بدن بزرگ اند، اجسادی که گاز پس می‌دهند، و مردگانی که قی می‌کنند. مرگ همه جا هست. دیگر هیچ چیز ممکن نیست. کسی تو را خواهد کشت و از بدنت برای مشق تیراندازی استفاده خواهد کرد. چکمه‌هایت هم قیمتی‌ترین دارایی تو اند. ولی آن‌ها هم به زودی در پای کس دیگری خواهند رفت.

قورباغه‌ها [صفتی تحقیر آمیز که در این رمان برای اشاره به فرانسوی‌ها به کار رفته] از لای درخت‌ها سر می‌رسند. حرام‌زاده‌های بی‌رحم. فشنگ‌هایت دارند تمام می‌شوند. می‌گویی: «انصاف نیست که این قدر زود دوباره سراغ ما آمدید.» یکی از همراهانت در آشغال‌ها خوابیده است، و تو می‌خواهی به بیمارستان صحرایی ببری‌اش. کسی می‌گوید: «بهتره زحمت راهش را به خودت ندهی.» «منظورت چیست؟» «برش گردان، می‌فهمی چیه می‌گویم.» منتظر اخبار هستی. نمی‌فهمی چرا جنگ تمام نمی‌شود. ارتش آن قدر محتاج نیرو است که حتی پسران جوانی را که چندان به درد کارهای نظامی نمی‌خورند به خدمت احضار می‌کند، چون نیروها دارند تمام می‌شوند. بیماری و تحقیر قلبت را به درد آورده است. پدر و مادرت، هم‌کلاسی‌هایت، وزرایت، و حتی حکومت خودت به تو خیانت کرده‌اند.

ژنرال هم با آن سیگار برگی که به کندی می‌کشیدش به تو خیانت کرده – از تو یک جانیِ قاتل ساخته. اگر می‌توانستی، گلوله‌ای در صورتش می‌نشاندی. فرمانده هم. در ذهن خودت تخیل می‌کنی که اگر پول داشتی، برای هر کسی که او را به هر طریق ممکنی از میان ببرد جایزه‌ای تعیین می‌کردی. و اگر طرف جان خودش را در این راه از دست می‌داد، آن پول به وارثانش می‌رسید. سرهنگ هم، با آن خاوریار و قهوه‌اش –‌ او هم خیانت کرده است. همه‌ی عمرش را در روسپی‌خانه‌ی افسرها گذرانده است. می‌خواهی سنگسار شدنش را ببینی. باز هم تامی‌ها و جانی‌هایی با سر و صدا و لیوان‌های ویسکی‌شان می‌آیند. بیست‌ تایشان را می‌کشی و بیست تای دیگر سبز می‌شوند. بوی گند می‌دهد. از نسل قبل که تو را به دام این جنون، به این اتاق شکنجه، انداخته نفرت پیدا می‌کنی. همراهان و رفیقانت دارند دور و برت جان می‌دهند. از زخم شکم، از قطع هر دو پا، از استخوان‌های خاصره‌ی له شده، دارند جان می‌دهند، و تو با خودت می‌گویی: «من فقط بیست سالم است، ولی می‌توانم هر کسی را بکشم، حتی پدرم را اگر به من حمله کند.»

دیروز سعی کردی سگِ پیغا‌م‌رسانی را نجات بدهی، ولی یکی فریاد زد: «احمق نشو!» یکی از قورباغه‌ها روی پایت خواپیده و خر و پف می‌کند. خنجری را در شکمش فرو می‌کنی، ولی هنوز زنده است. می‌دانی باید کارش را تمام کنی، ولی نمی‌توانی. روی خودِ صلیب آهنی هستی، و یک سرباز رومی اسفنجی از سرکه روی‌ لب‌هایت می‌گذارد. ماه‌ها می‌گذرند. برای مرخصی بر می‌گردی خانه‌ات. نمی‌توانی با پدرت مکالمه کنی. می‌گوید: «ترسویی اگر نروی خدمت.» وقتی داری بر می‌گردی، مادرت هم دم در می‌گوید: «مواظب آن دخترهای فرانسوی باش.» باز هم جنون. یک هفته یا یک ماه می‌جنگی، و ده متری را پس می‌گیری. ولی ماه بعد دوباره از دستش می‌دهی.

پس آن فرهنگِ هزار سال پیش، آن فلسفه، آن حکمت (افلاطون، ارسطو، سقراط) چه شد؟ باید جلوی این را می‌گرفت. به خانه‌ات فکر می‌کنی. پسربچه‌ای هستی که در لابه‌لای درختان صنوبر راه می‌روی. خاطره‌ی مطبوعی است. از بالن‌ها، باز هم بمب بر سرت آوار می‌شود. باید حواست را جمع کنی. ولی حتی از ترس این که شاید اتفاق پیش‌بینی‌نشده‌ای بیافتد، نمی‌توانی اصلاً به کسی نگاه کنی. گور دسته‌جمعی. هیچ امکان دیگری وجود ندارد. توجه‌ات به شکوفه‌های گیلاس جلب می‌شود، و می‌بینی که این ماجراها اثری روی طبیعت نداشته است. درخت‌های صنوبر، پروانه‌های قرمز، زیباییِ شکننده‌ی گل‌ها، خورشید. می‌بینی طبیعت چقدر بی‌تفاوت است به این خشونت‌ و رنج بشر. حتی متوجه‌‌اش هم نمی‌شود. خیلی تنهایی. بعد ترکشی به سرت می‌خورد و می‌میری. حذف شده‌ای، اسمت را خط زده‌اند. منهدم شده‌ای. کتاب را بستم و گذاشتم کنار. دیگر هیچ‌وقت نخواستم رمان جنگی بخوانم، و هیچ‌وقت هم دیگر نخواندم.

چارلی پول، از کارولینای شمالی، آهنگی دارد که خیلی به این‌ موضوع مربوط می‌شود. اسمش هست «با من حرف نمی‌زنی». بخشی از شعرش این است:

یه روز تو شهر راه می‌رفتم که یه پلاکارد دیدم.

اوضاع دنیا رو ببینید، به ارتش بپیوندید.

با یک گروه خوب، جاهای هیجان‌انگیزی رو می‌بینید.

آدم‌های جالبی رو می‌بینید و یاد می‌گیرید چطور آدم بکشید.

با من حرف نمی‌زنی، با من حرف نمی‌زنی.

شاید من خل و دیوونه باشم، ولی حس می‌کنم تو می‌فهمی.

با من حرف نمی‌زنی، با من حرف نمی‌زنی.

با اسلحه آدم کشتن جالب به نظر نمی‌آد.

با من حرف نمی‌زنی.

ادیسه کتاب معرکه‌ای است و مضامین آن در تصنیف‌های ترانه‌سرایان زیادی دیده می‌شود: «در راه خانه»، «چمنِ سبزِ سبزِ خانه»، «خانه‌ای در مرتع»، و همین طور در ترانه‌های من. ادیسه قصه‌ی عجیب و پرماجرای مردی است که پس از جنگ، سعی می‌کند به خانه برگردد. در طول این سفرِ دراز، با دام‌ها و حیله‌های بسیاری مواجه می‌شود. او به سرگردانی و سرگشتگی نفرین شده است. همیشه در دریا است، همیشه با خطر روبه‌رو است. تخته‌سنگ‌هایی عظیم به قایقش اصابت می‌کنند. آدم‌هایی را که نباید، عصبانی و خشمگین می‌کند. در خدمه‌ی قایقش، آدم‌های بدجنس و شروری هم هستند. خیانت. آدم‌های او اول به شکل خوک در‌ می‌آیند و بعد دوباره تبدیل به مردان جوان خوش‌سیمایی می‌شوند. همیشه سعی‌ می‌کند کسی را نجات بدهد. مردِ سفر است اما توقف‌های زیادی هم بین راه می‌کند.

در جزیره‌ای متروک سرگردان مانده است. غارهایی خالی از سکنه پیدا می‌کند و خود را در آن‌ها پنهان می‌کند. غول‌هایی را می‌بیند که می‌گویند «می‌خوریمت!» از دست غول‌ها فرار می‌کند. می‌خواهد به خانه‌اش برگردد، اما اسیر بادها می‌شود. بادهای بی‌امان، بادهای سرد، بادهای نامساعد. همیشه او را از اتفاقاتی که در پی خواهد آمد بر حذر می‌دارند. به کارهایی دست می‌زند که به او گفته‌اند نزند. دو راه در پیش است، و هر دو بد اند. هر دو پر خطر اند. یک راه به غر ‌شدنت می‌انجامد، یک راه به از گرسنگی مردنت. او به درون تنگه‌هایی می‌رود و گرداب‌هایی کف‌آلود می‌بلعندش. با هیولاهای شش‌سری رو به رو می‌شود که نیش‌هایی تیز دارند. صاعقه بر او می‌زند. بر شاخه‌ها آویزان می‌شود تا خود را از رودخانه‌ی خروشان نجات دهد. الاهگان و خدایان از او محافظت می‌کنند، ولی بعضی‌هاشان هم می‌خواهند او را از بکشند. هویت‌ خود را تغییر می‌دهد. خسته است. خوابش می‌برد، و با صدای خنده‌ای بیدار می‌شود. داستانش را به غربیه‌ها می‌گوید. بیست سال گذشته است. او را به جایی برده‌اند و رهایش کرده‌اند. در شرابش دارو ریخته‌اند. راه سختی در پیش است.

بعضی از همین چیزها، از بسیاری جهات، برای تو هم پیش آمده است. در شراب تو هم دارو ریخته‌اند. تو هم بستر خودت را با زنی که نباید، تقسیم کرده‌ای. تو هم با صداهایی جادویی، صداهایی شیرین با ملودی‌هایی غریب افسون شده‌ای. تو هم راه‌های زیادی رفته‌ای و خسته و بی‌جان شده‌ای. از سر تو هم خطرهایی گذشته است. تو هم کسانی را که نباید عصبانی کرده‌ای. تو هم همه‌ی کشور را گشته‌ای. تو هم آن باد بیمار را حس کرده‌ای، بادی که هیچ خیری به تو نمی‌وزد. ولی تازه این تمام ماجرا نیست.

وقتی به خانه می‌رسد، اوضاع هیچ بهتر نیست. اوباش وارد خانه‌اش شده‌اند و از مهمان‌نوازی همسرش سوءاستفاده می‌کنند. زیاد اند. و با این که او از همه‌ی آن‌ها بهتر است و در همه چیز بهترین است (بهترین نجار، بهترین شکارچی، بهترین متخصص حیوانات، بهترین دریانورد)، این شجاعت او نیست که نجاتش می‌دهد، بلکه ذکاوت او است. همه این اوباش باید بابت هتک حرمت به قصر او، غرامت پرداخت کنند. خودش را به لباس گدای ژولیده‌ای در می‌آورد. یکی از خادمان دون‌پایه با تکبر و حماقت او را با لگد از پله‌ها به پایین پرت می‌کند. تکبر پیشخدمت نفرت او را بر‌ می‌انگیزد ولی خشمش را کنترل می‌کند. یک تن است مقابل صد تن، ولی همه‌ی آن‌ها، حتی‌ قوی‌ترین‌شان، را از میان برخواهد داشت. او «هیچ‌کس» بود. وقتی همه‌ی کارها را انجام داد، وقتی بالأخره به خانه رسید، می‌نشیند کنار همسرش و داستان‌هایش را برای او تعریف می‌کند.

خب، منظورم از این‌ حرف‌ها چیست؟ من و خیلی از ترانه‌سرایان دیگر تحت تأثیر این مضامین بوده‌ایم. معانیِ بسیار متفاوتی دارند. تنها چیزی که مهم است این است که ترانه‌ای تکانتان بدهد. لازم نیست بدانم ترانه چیست. من همه جور چیزی را در ترانه‌هایم آورده‌ام. نگرانش هم نیستم – نگران این که معنی‌شان چیست. فکر نمی‌کنم ملویل هم نگرانی‌ای از این بابت داشته که عهد عتیق، ارجاعات به کتاب مقدس، نظریات علمی، آموزه‌های پروتستانی، و آن همه اطلاعات درباره‌ی دریا و کشتی و نهنگ، همه را در یک داستان گنجانده است – معنی این همه چیست.

جان دان، شاعر-کشیشی که در دوره‌ی شکسپیر زندگی می‌کرد، این کلمات را نوشته است: «سستوس و آبیدوسِ پستان‌هایش. نه از برای دو عاشق، برای دو عشق، آشیانه‌ها.» من هم نمی‌دانم معنی‌اش چیست. ولی به نظر خوب می‌رسد. و تو هم می‌خواهی که ترانه‌هایت خوب به نظر بیایند. در ادیسه، ادیسئوس در جهان زیرین، آشیل، جنگجوی مشهور، را می‌بیند. آشیل که زندگی‌ای طولانی و پر از آرامش و خشنودی را با زندگی‌ای کوتاه و پر از غرور و افتخار تاخت زده بود، به ادیسئوس می‌گوید اشتباه کرده است. «فقط مُردم. همین.» هیچ افتخاری نبود. جاودانگی نبود. و اگر می‌توانست، ترجیح می‌داد برگردد زمین و برده‌‌ی کشاورزی شود، نه این که این‌جا پادشاهِ سرزمینِ مردگان باشد. هر آنچه را در زندگی کرده ترجیح می‌دهد به بودن در این‌جا، در این مکان مرگ.

ترانه‌ها هم همین اند. ترانه‌های ما در سرزمین زندگان زنده اند. ولی ترانه مثل ادبیات نیست. قرار است به آواز خوانده شوند، نه این که به شکل متن خوانده شوند. در نمایشنامه‌های شکسپیر، کلمات قرار است روی صحنه اجرا شوند. شعرِ ترانه‌ها هم قرار است به آواز خوانده شود، نه این که روی صفحات کاغذ خوانده شود. امیدوارم این شانس را پیدا کنید تا به این شعرها به همان شکلی که قرار بوده شنیده شوند گوش بدهید: در کنسرت یا روی نوار یا به هر شکل دیگری که این روزها مردم به ترانه گوش می‌دهند. دوباره بر می‌گردم به هومر که می‌گفت: «در من آواز بخوان، ای الاهه‌ی هنر، و داستان را از زبان من بگو!»

برگردان: مینا یوسفی
_______________________________________

باب دیلن خواننده و ترانه‌سرای آمریکایی است. آن‌چه خواندید برگردانِ متن خطابه‌ی ارسالی او برای دریافت جایزه‌ی نوبل ادبیات است که در وب‌سایت رسمی جایزه‌ی نوبل منتشر شده است.

اخبار روز- اعطای جایزه نوبل ادبیات به دیلن و واکنش وی یکی از موضوعات خبرساز آکادمی نوبل بود. «باب دیلن» خواننده و ترانه‌سرای آمریکایی در ماه‌های آخر سال گذشته میلادی حواشی زیادی بر سر حضور در مراسم اعطای جایزه نوبل به پا کرد و دست آخر هم در این مراسم شرکت نکرد و به فرستادن متن سخنرانی خود اکتفا کرد.
بعد از گذشت پنج ماه، آکادمی نوبل ادبیات اعلام کرد، این برنده نوبل ادبیات حاشیه‌ساز، آخر همین هفته به سوئد سفر می‌کند و جایزه‌اش را در مراسمی «کوچک و خودمانی» دریافت می‌کند.
اکتبر گذشته یکی از منتقدان اعطای جایزه نوبل به دیلن نوشت: شاید اگر جایزه نوبل در زمان انتشار کتاب رطیل به دیلن داده می شد بسیار اثرگذار می بود. نوعی ادبیات آلترناتیو و زیرزمینی که نماد یک جنبش فراگیر اجتماعی بود به رسمیت شناخته می شد. دیلن جوان از آن بهره می برد و راه نویی پیش پای ادبیات جهان گشوده می شد. اما اکنون و پس از گذشت نیم قرن - نه باب دیلن از این جایزه سودی خواهد برد نه جهان. فردی که روزگاری متعلق به یک جنبش مترقی و پیشرو بود امروزه خود بخشی از نظام فرهنگی سرمایه سالار است. اگر روزگاری که دیلن در جنبش ضدجنگ و علیه دخالت آمریکا در ویتنام فعالیت می کرد به او جایزه می دادند برای خود و او اعتبار می خریدند.

داستانی است باتکراری پایان ناپذیر، همیشه برای دختر چهارساله م تعریف می کنم. داستان چیزی بهش می دهدکه می خواهدبازوبازهم دوباره بشنود.
وقت تورختخواب رفتن که میرسد، می گوید:
« بابا، واسه م تعریف کن، یه بچه که بودی، چیجوری رفتی توسنگا. »
« باشه. »
پتوهاش راکه انگار ابرهای هدایت شونده بودند، قشنگ دور خودش پیچید. شستش را تو دهنش گذاشت و با چشمهای سبز فوق العاده علاقمندش، نگاهم کرد:
« یه بچه ی کوچیک و دقیقا هم سن حالای تو که بودم، مادر و پدرم تو یک پیک نیک، منو با خودشون بردن کوههای راینیر. حالا تو ماشین کهنه مون هستیم و داریم میریم که می بینم یه آهو وسط جاده وایستاده. به یه علفزار رسیدیم که تو برفابود، آونجا برف رو زمین خوابیده بود. سایه درختا روش افتاده بود و تو محل نور خورشیدنمی تابید.
گلای وحشی تو علفزار بزرگ شده بودن و خیلی قشنگ به نظر میرسیدن. یه سنگ گرد خیلی بزرگ غول مانند وسط علفزار وایستاده بود. بابام رفت طرفش، یه سوراخ بزرگ وسط سنگه پیداکرد. تو سوراخه نیگا کرد. سنگه به قاعده ی یه اطاق بلند و بزرگ بود.
بابام خزید تو سنگه، نشست و از تو سوراخه آسمون آبی و گلای وحشی رو نگا کرد. بابام از سنگه خیلی خوشش اومد، جوری رفتار کردکه انگار تو خونه بود، تموم بعدازظهر تو سنگه بازی و تفریح کرد.
بابام چنتاتخته سنگ کوچیک رو تو سنگ بزرگه جمع ومرتب کرد و روهم چید، از تخته سنگا یه کوره و یه مبل و وسایل دیگه خونه درست کرد. گلای وحشیم وسایل زندگی بودن. بابام از اونا خوراکی پخت. داستان مام همینجا تموم شد...»
با چشمهای بزرگ آبیش تماشام کرد و به چشم کودکی که تو سنگها بازی میکند، نگاهم کرد، جوری نگاهم کرد که انگار دلمه قل قلی گلهای وحشیم که تو کوره مانند تخته سنگها پخته شده م.
انگار به اندازه کافی ازداستان سیر نمی شود. سی یا چهل بار داستان را شنیده، باز و همیشه میخواهد دوباره بشنود. داستان خیلی براش مهم است.
فکرمی کنم دخترم ازاین داستان به عنوان یک درورودی به یک نوع کریستف کلمب استفاده میکند، دری که داخل می شود و دوران کودکی پدر و رفقای قدیمش را کشف می کند...


روزی آتش سوزی یک خانه سالنمدان تنها را در روزنامه خواندم. همان روز آتش سوزی خاموش شد و تمام ساکنین تواستند نجات یابند، اما یادگاریهای خصوصی شان - نامه ها و عکس های قدیمی شان، قرباینهائی بودند که توآتش سوختند یا به وسیله آتش نشانها نابود شدند. سالمندها باباقیمانده خاطرات سوخته و گذشته شان، در خانه ای دیگراسکان داده شدند. بلافاصله چنان مرگ ومیرخشنی شروع شدکه خانه جدیدبعدازسه ماه تقریباخالی بود.
مدتی طولانی در نظر داشتم داستانی در این باره بنویسم. سر آخر از خیرش گذشتم، برام روشن شد که در کمترین سطور گزارش روزنامه هم داستان کاملی نهفته که کلمات اضافی براش تحمل ناپذیراست...

برگرفته از عصر نو

Franz Kafka

Der Vogel
پرنده

شب به خانه که آمدم، وسط اطاق یک تخم بزرگ، فوق العاده بزرگ دیدم. تقریبا هم قد میز بود. به مرور ورم کرد. آهسته از طرفی به طرفی غلتید. خیلی هیجانزده بودم، بین پاهام گرفتم و با ملاحظه با چاقو دو تکه ش کردم. کاملا خالی شده بود. پوست تو هم چروکید و موجودی لک لک مانند بیرون آمد. پرنده ای با بال های کوتاه بدون پر هوا راد رهم هم کوبید. دوست داشتم بپرسم:
« تو دنیای ماچه کار داری؟»
جلوی پرنده دولا شدم، تو چشم های ترسیده چشمک زنش نگاه کردم. ترکم کرد و روکپل هاش به طرف دیوار خزید، انگار روپاهاش حرکت کند، نیمه بال بالی زد. فکر کردم:
« یکی به دیگری کمک می کند. »
شامم را رو میز چیدم و به پرنده که آن طرف تازه نوکش را تو چند کتابم فرو می برد، چشمک زدم. فوری آمد طرفم، انگار کمی باهام خو گرفت و رو یک صندلی نشست. ورقه کالباس هائی را که براش گذاشته بودم، با نفسی فش فش کننده شروع کرد به خوردن. دوباره از من کنار کشید و شامش را تنها خورد. با خود فکر کردم:
« یک اشتباه طبیعی ست، انسان از تخم بیرون نمی پرد و در جاشروع به خوردن کالباس نمی کند. این جا تجربه زن ها را لازم دارد. »
تیز نگاهش کردم:
« احتمالا حس می کند غذای باب مذاقش از بیرون سفارش داده شده. »
بلافاصله به خاطر آوردم:
« از خانواده لک لک ها می آید، رو این حساب حتما عاشق ما هیست. حالا حاضرم براش ماهی فراهم کنم، گرچه عملی نیست. امکاناتم اجازه نمی دهد پرنده خانگی داشته باشم و این طور قربانی ها را بیاورم. یک زندگی صرفه جویانه ضد خدمات اضافی دارم. یک لک لک است، احتمالا تا بزرگ شدنش لازمم دارد، با ماهی های صید شده از سرزمین جنوب پروار می شود. باید مدت ها وقت تلف و آن جا سفرکنم تا بال های کوتاه لک لک رشد کنند، احتمالا شکست می خورم. »
فوری کاغذ و جوهر برداشتم، بدون این که از طرف پرنده مقاومت و مخالفی شده باشد، نوکش را تو جوهر فرو برد و مطالب زیر را نوشت:
« من، پرنده لک لک مانند در برابر تغذیه شدنم، ت ازمان قادر به پرواز شدن با ماهی،قورباغه و کرم(این دو وسیله آخر مایحتاج زندگی را به حقوق صنفی رفاه و آسایش اضافه می کنم.) تعهد میکنم تا سرزمین های جنوب روی پشتم حملت کنم.»
نوکش را تمیز کردم و کاغذ را دوباره جلو چشمش گرفتم. کاغذ را تا کردم و تو کیف نامه هام گذاشتم. بلافاصله رفتم دنبال ماهی، این مرتبه بایدگرانترمی خریدم. فروشنده قول داد بعد از آن همیشه ماهی فاسد و کرم های چاق ارزان برام تهیه کند. احتمالا سفرب ه سرزمین های جنوب خیلی گران تمام نمی شد. خوشحال شدم که دیدم مزه چیزهائی که آورده ام باب مذاق پرنده است. ماهی هارا بلعید،شکم قرمزش پر که شد، شاد شد. برخلاف بچه آدمیزاد، روز به روزپ یش رفت، رشد و تغییر کرد- بوی تحمل ناپذیر ماهی گندیده هیچ وقت اطاقم را ترک نکرد. حالا همیشه پیدا کردن پرنده کثیف و تمیز کردنش هم قضیه ساده ای نبود. تو هوای سرد رفتن براش قدغن بود، بیرون رفتنش را شدیدا کنترل می کردم- در نتیجه مواظبت ها بهار رسید، به طرف هوای درخشان جنوب شناور شدم. پرنده بزرگ شد، همه جاش را پر پوشاند، عضلاتش قوی شدند، زمان شروع تمرین با پرنده رسید. متاسفان مادر لک لک آن جا نبود و پرنده خیلی آماده نشده بود. آموزش های من کاملا کافی نبود. انگار پرنده با توجه به تلاش های شدیدم، درمیان کیفیت آموزش های درد آورم کاستی هائی دید که باید جبران می شد. با پریدن از روی کاناپه شروع کردیم. رفتم بالا، پرنده دنبالم آمد، با دست های به اطراف باز پائین پریدم، پرنده هم رو به پائین پرپر زد. کمی بعد رفتیم رو میز و سرآخر رو کمد. همیشه اما همه پروازها سیستماتیک چند بار تکرار می شدند....

Franz Kafka
Vor dem gesetz
دربرابرقانون

دربانی جلوی قانون می ایستد. یکی ازمردهای کشوربه این دربان نزدیک میشودوتقاضای ورودبه قانون می کند. دربان می گویداکنون نمی تواندبهش اجازه وروددهد. مردفکرمی کندومی پرسد:بعدبهش اجازه ورودمی دهد. دربان می گوید:
« ممکنه اجازه بدم، اماحالانه. »
دروازه ی قانون مثل همیشه بازودربان کنارش است. مردخم می شودکه ازمیان دروازه داخل راببیند، دربان متوجه می شود، می خنددومی گوید:
« بااین که داخل شدنتو ممنوع می کنم، اگه خیلی برات جلبه، بازم تلاش کن. اماتوجه داشته باش: من نیرومندم وپائین ترین دربون. ازسالونی به سالون دیگه، دربونائی وایستادن، هرکدوم پرقدرت ترازدیگری. نگاه دربون سالن سوم، حتی واسه منم تحمل ناپذیره. »
مردفکرمی کند: قانون بایدهمیشه دردسترس همه باشد، اماحالادربان پالتوخزپوشیده، بانوک بینی بزرگ وریش سیاه کم پشت درازتاتاری رادقیقادربرابرخود می بیند. مردتصمیم می گیردمنتظربماندتااجازه ورودبه قانون رادریافت کند. دربان چارپایه ای بهش میدهدومی گذاردکناردروازه بنشیندومنتظربماند. مردروزهاوسالهاآنجامی نشیند. تلاشهای زیادی می کندکه بگذارندواردقانون شود. بادرخواستهایش دربان راخسته می کند. دربان اغلب موردبازجوئیش قرارمی دهد، به عنوان آقایانی عالیمقام می نشینند، دربان درباره زادگاه وخیلی مقولات دیگر، بابی تفاوتی سئوالهائی می کند. همیشه درپان دوباره می گویدهنوزنمی تواندبهش اجازه ورودبدهد. مردکه خودرابرای سفرحسابی مجهزکرده، همه چیزرامورداستفاده قرارمیدهد، امابازمانده هاهنوزآنقدرباارزش هستندکه دربان رابارشوه بخرد. دربان به نوعی همه رابرمیداردوسرآخرمی گوید:
« ایناروتنهابه این دلیل برمیدارم که فکرنکنی چیزی گم کرده ای. »
مرددرطول سالها متوجه می شوددربان تقریبان شکست ناپذیراست. دربان های دیگررافراموش می کندواوراتنهامانع ورودبه قانون می پندارد. مردسالهای اول حادثه نامیمون راسنگدلانه میداندوبه شدت نفرین می کند. بعدهاکه پابه سن می گذارد، تنهاباخودپچپچه می کند. گرفتارحالتی بچگانه میشودودرطی سالهای آزگارمطالعه کک های یقه پالتوخزدربان راهم فرامی گیرد. ازکک هاخواهش می کنددرعوض کردن دربان کمکش کنند. سرآخرچشم هایش ضعیف می شوند، نمیدانداطرافش واقعاتیره ترمی شودیاچشمایش گولش میزنند. اکنون درتیرگی متوجه پرتوی می شودکه ازدرقانون بیرون میزند. حالادیگرمدت زیادی اززندگیش نمانده است. قبل ازمرگش، تمام تجربیات تمام زمان زندگیش رابه شکل یک سئوال توکله اش جمع میکندکه تاحالابادربان درمیان نگذاشته. به دربان اشاره می کندکه دیگرنمی توانداندام منجمدخودراتحمل کند. دربان بایدخودراشدیدابه طرف مردخم کندتاببیندچه تفاوت عظیمی به زیان مردناموفق پیش آمده وچگونه اندازه اندامش رادگرگون کرده. دربان می پرسد:
« حالاوهنوزچی رومیخوای بدونی؟ توسیری ناپذیری. »
مردمی گوید « همه براساس قانون میمیرند، چطورتواین همه سال هیچکس غیرازمن تقاضای ورودبه قانون نکرده؟ »
دربان متوجه می شودمردبه پایان راهش رسیده ومیرودکه شنوائیش راهم ازدست بدهد، فریادمیزند:
« ازاینجاهیچکس نمی توانست اجازه وروددریافت کند، چراکه این ورودی تنهابه تواختصاص داده شده بود. حالامیروم ودروازه قانون رامی بندم...» 

برگرفته از عصرنو

شهروند- ٢‌سال پیش در چنین روزهایی بود که گونتر ویلهلم گراس یا به قول خودمانی‌اش گونتر گراس در ٨٨سالگی درگذشت. نویسنده پرآوازه‌ای که درباره‌اش گفته شده که بازتاب صدای نسلی از آلمان‌ها بود که در زمان سلطه نازیسم بزرگ شده بودند. او خود را روایتگر تاریخ از نگاه پایین‌دستی‌ها می‌دانست و با رویکردی معترضانه و هشداردهنده همواره در تمام رویدادهای مهم سیاسی و ادبی آلمان حضور موثر داشت. گونتر گراس که جزو معدود نویسندگانی بود که موفقیت تجاری و استقبال منتقدان از آثارش را توأمان با خود داشت و نیز در زمان جنگ دوم جهانی در ارتش هیتلری به‌عنوان کمک خلبان هواپیماهای جنگی جنگیده بود، در ‌سال۱۹۹۹ به‌عنوان برنده جایزه نوبل ادبیات بر افتخارات و اعتبارش افزود و آکادمی نوبل سوئد هنگام اعلام نام او، داستان‌هایش را تصویرگر چهره فراموش‌شده تاریخ خواند؛ توصیفی که قبل و بعد از نوبل بر زبان بسیاری از منتقدان ادبی جاری شده بود...
گونتر گراس در ۱۶ اکتبر‌ سال ۱۹۲۷ در گدانسک لهستان، از پدری آلمانی و پروتستان به نام ویلهلم و مادری کاتولیک که اصالتا لهستانی بود به نام هلنه، زاده شد. گراس تحت‌تأثیر تربیت کاتولیکی مادر، به خدمت در کلیسا مشغول شد و با نوجوانان خادم در اجرای مراسم نمازگزاری شرکت می‌کرد. او در ١٥سالگی برای گریز از محیط تنگ و فقیرانه خانوادگی، خدمت در ارتش هیتلری را با رغبت پذیرفت و به جنگ فرستاده شد. وی پس از مجروح‌شدن در مارین‌باد دستگیر و به اسارت نیروهای آمریکایی درآمد و تا‌ سال ۱۹۴۶ در بازداشتگاه بود. گراس که در بازجویی‌های مقدماتی افسران آمریکایی، به عضویت خود در شاخه مسلح حزب نازی موسوم به اس‌اس اعتراف کرده بود، این قضیه را پنهان نگه داشت و تا‌ سال ۲۰۰۶ افکار عمومی را از آن آگاه نکرد.
کارهای گونتر گراس جنبه‌های قوی سیاسی دارد و خود او نیز فعال سیاسی و در گذشته عضو حزب سوسیال دموکرات آلمان بوده ‌است. از آثار ترجمه‌شده این نویسنده بزرگ در ایران می‌توان به طبل حلبی، موش و گربه، سال‌های سگ، پابرهنه‌ها تمرین انقلاب می‌کنند، مجموعه اشعار، از دفتر خاطرات یک حلزون، سفره ماهی، ماده‌موش/ دنباله طبل حلبی، قرن من، بر گام خرچنگ، آخرین رقص، داستان‌های‌ هانس کریستیان آندرسن از دیدگاه گونتر گراس، پوست کندن پیاز و شهر فرنگ اشاره کرد. گونتر گراس ٢‌سال پیش در چنین روزهایی در ٨٨ سالگی بر اثر عفونت در بیمارستان شهر لوبک در شمال آلمان درگذشت. مطلبی که در پی می‌آید، از سری گفت‌وگوهای ادبی پاریس ریویو نگاهی کلی دارد به زندگی و دیدگاه‌های این نویسنده متعهد که هم به دنیای پیرامونش متعهد بود و هم به دنیای ادبیات...

درباره نوشتن
واقعیاتی که نمی‌شود تغییرشان داد...

چگونه بین کارهای داستانی و غیرداستانی‌تان تمایز قایل می‌شوید؟

گذاشتن آثار داستانی مقابل غیرداستانی بی‌معنی است؛ شاید برای کتابفروشان و کسانی که می‌خواهند کتاب‌ها را طبقه‌بندی کنند، خوب باشد، اما به هیچ‌وجه دوست ندارم آثار من این‌گونه تقسیم‌بندی شوند. همیشه کمیته‌ای متشکل از کتابفروشان را تصور کرده‌ام که در جایی نشسته و تصمیم می‌گیرند چه کتابی را داستانی و چه کتابی را غیرداستانی بنامند.

خب. تکنیکی و روش نوشتنی که در سخنرانی‌ها و مقالات‌تان درباره‌اش حرف می‌زنید، آیا فکر نمی‌کنید با تکنیکی که در زمان ساختن یک دنیا و نوشتن یک رمان به کار می‌برید، متفاوت است؟

بله؛ طبیعی‌ است، برای این‌که در نوشتن نویسنده با واقعیاتی مواجه است که نمی‌تواند تغییرشان دهد. من خیلی کم در زندگی خاطره نوشته‌ام، اما زمانی که داشتم برای نوشتن خاطرات حلزون آماده می‌شدم، خاطراتم را می‌نوشتم. خاطرات علاوه بر این کتاب در نوشتن کتابی که در کلکته نوشتم نیز به کمکم آمدند...

چطور بین فعالیت سیاسی‌ و دغدغه‌های هنری‌تان انطباق ایجاد می‌کنید؟

نویسندگان نمی‌توانند تنها با اتکا به اندیشه‌ها و نظام معرفتی درونی خود بنویسند. لااقل در دوران مدرن ما یاد گرفتیم که از زندگی روزمره خودمان نیز تاثیر بگیریم. برای من نویسندگی، طراحی و فعالیت اجتماعی، مقولات جدا از هم هستند، اما طبیعتا با رویدادهای جامعه درگیر می‌شوند و خروجی‌شان آمیخته به رخدادهای سیاسی و اجتماعی خواهد بود. این امری طبیعی ا‌ست. هدف نویسنده اصلا می‌تواند واکاوی رخدادهای سیاسی باشد. نویسنده باید چیزهایی را بنویسد که مورخان از نگارش آن غافل بودند و در کتاب‌های تاریخ نوشته نشده.
شما در ژانرهای متفاوت و گوناگونی کار کرده‌اید. تاریخی، حماسه، طنز...
و طراحی، شعر، نثر، دیالوگ، سخنرانی، نامه! مهم‌ترین چیز برای من در این زمینه این است که از نظر زبانی در هرگونه‌ای که کار می‌کنم، کار مناسب ارایه دهم...

می‌توانی بگویی در میان شعر، داستان یا طراحی کدام‌یک به نظرت مهم‌ترین است؟

می‌توانم به این سوال جواب دهم، اما فقط به‌عنوان نظر شخصی. برای من شعر مهم‌ترین چیز دنیاست. نقطه تولد یک رمان در بیشتر موارد از یک قطعه شعر است. بگذار این‌گونه بگویم که نمی‌گویم اهمیت شعر از رمان بیشتر است، اما من خودم بی‌شعر نمی‌توانم کار یا زندگی کنم.

یعنی هویتمندترین فرم هنری است؟

نه‌نه‌نه. شعر، نثر، طراحی... همه اینها دوش‌به‌دوش هم در یک شکل دموکراتیک ایستاده‌اند...
یک جایی گفته‌ای نوشتن فرآیندی دردناک است...
شاید آن‌طور که مدنظرتان از دردناک است نباشد. یک‌جورهایی مثل مجسمه‌سازی. در مجسمه‌سازی باید گوشه‌گوشه کار را درست از کار درآوری. اگر چیزی را در گوشه‌ای تغییر می‌دهی، باید جای دیگری را نیز عوض کنی تا آن توازن حفظ شود. نوشتن نیز این‌گونه است. من می‌توانم بی‌وقفه مدت زمانی طولانی کار کنم و بنویسم. اما کتمان نمی‌کنم که چیزی دشوار و فضایی سنگین بر این کار حاکم است. وقتی کاری می‌کنی که حس می‌کنی خوب شده و دارد جواب می‌دهد، لذت‌بخش است. اما این لذت فقط ٣ثانیه تداوم دارد و بعد دوباره چالش‌های بعدی است که پیش می‌آیند...

علایق و سلایق گونتر گراس
نویسندگانی که به من آموخته‌اند...

شماری از کتاب‌هایت چون موش ماده، خاطرات حلزون، سال‌های سگی و... روی یک حیوان تاکید دارند. آیا دلیل خاصی برای این کار داری؟

شاید حس کرده‌ام که به قدر کافی درباره انسان حرف زده‌ایم. دنیا پر از انسان است، اما در عین حال حیوانات، پرندگان، ماهی‌ها و حشرات نیز در این دنیا زندگی می‌کنند. آنها پیش از ما بودند و فکر می‌کنم بعد از ما هم خواهند بود. ما و جانوران یک تفاوت اساسی با هم داریم. الان در موزه‌ها استخوان‌های دایناسورها را که میلیون‌ها‌ سال پیش مرده‌اند، می‌بینیم. فرق ما و آنها در همین جاست. آنها مرگ‌شان تمیز بوده. مرده‌اند. همین. نه زهر و سمی در کار بوده و نه بمب و موشکی، اما انسان چنین نیست.

آیا تاکنون چیزی از منتقدان یاد گرفته‌ای؟

اگر حتی فرض کنیم که من دانش‌آموز خوبی هستم، اما منتقدان هرگز معلم خوبی نبوده‌اند. البته یک دوره‌ای بوده که من از منتقدان آموختم و چقدر دلم برای آن دوره تنگ می‌شود. این اتفاق دوره‌ای رخ داد که گروه ٤٧ را پایه گذاشته بودیم. ما آن‌جا دست‌نوشته‌های‌مان را برای هم می‌خواندیم و با هم بحث می‌کردیم. آن‌جا یاد گرفتم که درباره متن حرف بزنم و به جای این‌که با گفتن جمله من دلم می‌خواست اینجوری بنویسم، دلایلی برای اثبات عقایدم ارایه دهم. اما در کل با منتقدان به این دلیل مشکل دارم که آنها دوست دارند نویسنده چیزی را که آنها انتظار یا دوست دارند، بنویسد که این مخل آزادی و خلاقیت است.
درباره گروه ٤٧ می‌گفتی...
این گروه نه فقط برای من که برای کل ادبیات آلمان بعد از جنگ اهمیت حیاتی داشت. بعد از جنگ ما همه در حلقه‌های ادبی یک‌جور گیج‌ومنگ بودیم، چراکه نسل ما که در زمان جنگ رشد کرده بود، به دلیل جنگ یا تحصیل نکرده بود یا این‌که بد خوانده بود. زبان فاخر آلمانی داشت از بین می‌رفت. نویسندگان بزرگ مهاجرت کرده بودند و کسی انتظاری از ادبیات آلمان نداشت. جلسات سالیانه گروه ٤٧ به ما این انگیزه را داد که تلاش کنیم ادبیات آلمان را دوباره وارد بحث‌ها کنیم. بیشتر نویسندگان نسل ما در این گروه بودند؛ با این‌که حالا خیلی‌ها این را قبول ندارند.
درباره نقدهای چاپ‌شده در نشریات و کتاب‌ها چه؟ آیا از اینها چیزی یاد گرفته‌ای؟
نه. البته از نویسندگان دیگر خیلی آموخته‌ام. مثلا از آلفرد دابلین که برای من حتی مهم‌تر از توماس مان است.

از نویسندگان آمریکایی چه کسانی را دوست داری؟

ملویل همیشه نویسنده محبوبم بوده و البته از خواندن آثار ویلیام فاکنر، توماس ولف و جان داس پاسو خیلی لذت برده‌ام.

نظرت درباره نسخه سینمایی طبل حلبی چیست؟

فولکر شلندورف فیلم خوبی ساخته؛ باوجود این‌که سناریو با روند کتاب تفاوت‌های زیادی دارد. شاید هم این تغییر ضروری بوده، چراکه اگر با ترتیب داستان پیش می‌رفتیم، فیلم بسیار پیچیده‌ای می‌شد. شلندورف اما کار را ساده کرده و خط اصلی داستان را روایت کرده است. بازی بازیگر جوان فیلم هم عالی است.

آیا در گذر سال‌های فعالیت علایقت دچار تغییر شده؟ آیا از عمد سبکت را تغییر داده‌ای؟

سه کتاب مهم اول من طبل حلبی، سال‌های سگی و موش و گربه دهه ٦٠ را روایت می‌کنند. در هر سه این کتاب‌ها تجربه آلمان در جنگ دوم نقطه تمرکز اصلی است که در کنار هم می‌توانند یک تریلوژی در این باب به شمار آیند. در آن دوره من بسیار درگیر تفکر نازیسم بودم و این کارها یک‌جور آسیب‌شناسی جوامع درگیر نازیسم می‌تواند باشد. بعد وقتی به خاطرات حلزون می‌رسیم، باوجود این‌که آن هم درباره جنگ است، اما نثر و سبک روایت من در این رمان متفاوت است. در مورد بقیه هم بگذار منتقدان حرف بزنند. اینها را گفتم که به شما نشان دهم درباره تغییرات آگاه بوده‌ام.

درباره گونتر گراس به‌عنوان نویسنده
دروغگوی بزرگی بودم

چگونه نویسنده شدی؟

فکر می‌کنم در پاسخ این سوال بهتر است به شرایط اجتماعی زمان کودکی و نوجوانی خودم اشاره کنم. ما یک خانواده متوسط بودیم؛ متوسط رو به پایین که در یک آپارتمان کوچک ٢خوابه زندگی می‌کردیم و من برای خودم اتاق شخصی نداشتم. به این دلیل من و خواهرم مجبور بودیم در یک اتاق مشترک روزهای‌مان را بگذرانیم. در اتاق نشیمن، بین ٢ پنجره اتاق گوشه‌ای بود که من کتاب‌هایم و نقاشی‌های آبرنگم را گذاشته بودم. ناچار بودیم از هر امکان برای انجام دادن کارهای‌مان استفاده کنیم و همین مسأله باعث شد تا من یاد بگیرم چطور در گوشه اتاق بخزم و در میان سروصدای دیگران کتاب بخوانم. آن روزها چیزهایی را که نیاز داشتم در رویابافی‌هایم به دست می‌آوردم. اما هنوز هم این ترس را دارم که نکند آن روزهای نوجوانی و جوانی بازگردند و ناچار باشم تمام کارهایم را در گوشه‌ای از یک اتاق کوچک انجام دهم...

چه چیزی باعث می‌شد در چنان شرایطی به جای بازی و ورزش و مسائلی از این دست، خواندن و نوشتن را دنبال کنی؟

در کودکی من یک دروغگوی قهار بودم. خصوصا وقتی مادرم مرا تشویق به این کار می‌کرد. مادرم خیلی دروغ‌های مرا دوست داشت. من هم برای خوشامد او هر کاری می‌کردم. یادم هست وقتی ١٠سالم بود مادرم از من خواست درباره سفرمان به ناپل دروغ‌هایی سر کرده و برایش تعریف کنم. من هم خیلی سریع نشستم و دروغ‌هایم را نوشتم و این مسیر را تا به امروز ادامه داده‌ام. من نخستین رمانم را وقتی نوشتم که فقط ۱۲‌سال داشتم. داستانی که بعضی اتفاقات و آدم‌هایش را در برخی از آثارم چون طبل حلبی آورده‌ام. در این داستان اشتباه بزرگی نیز کرده بودم:   تمام شخصیت‌هایی که در این داستان داشتم، در پایان همان بخش نخست می‌مردند و من نمی‌توانستم داستان را بدون حضورشان ادامه دهم. این گونه شد که درس بزرگی یاد گرفتم؛ که برای ادامه دادن داستان احتیاج به شخصیت دارم و باید به دقت مراقب کاراکترهایم باشم. این نخستین درسی بود که در نویسندگی آموختم.

چه دروغ‌هایی بیشتر برایت لذت‌بخش بود؟

دروغ‌های بی‌خطر و بی‌زحمت؛ که با دروغ‌هایی که یکی را نجات داده و دیگری را دچار دردسر می‌کنند، فرق دارند. دوست نداشتم به کسی آسیبی بزنم. کار و دغدغه من آزار دیگران نبود. اما راستش را بخواهید واقعیت بیشتر مواقع خیلی خسته‌کننده می‌شود و دروغ می‌تواند کاری کند تا بتوانید آن را تحمل کنید. هیچ مشکلی هم پیش نمی‌آید. آن موقع فهمیدم که هیچ‌کدام از دروغ‌های من تاثیری روی واقعیت بیرونی نمی‌گذارند. هیچ دروغی. اگر سال‌ها پیش بخشی از پیش‌بینی‌هایم درباره آینده آلمان را می‌نوشتم ممکن بود خیلی‌ها بگویند چه آدم دروغگویی، اما تغییری در رخدادها نمی‌داد...

بعد از شکست نخستین کتابت چه کردی؟

نخستین کتاب من یک کتاب شعر و طراحی بود. درواقع کتاب شعری که طرح‌هایش را هم خودم کشیده بودم. بعد از این‌که به جایی نرسیدم، در ٢٥سالگی توانستم یک ماشین‌تحریر تهیه کنم و با همان ماشین‌تحریر به شیوه تایپ ٢ انگشتی طرح اولیه طبل حلبی را نوشتم. الان با این‌که بسیاری از همکارانم با کامپیوتر می‌نویسند، اما من همچنان دوست دارم دستنویس اول را با دست بنویسم. باید بگویم که پیش از انتشار هر کتابی، آن را حداقل ٣‌بار بازنویسی می‌کنم. بار اول با دست، به همراه طراحی‌ها و... و ٢ بار دیگر با ماشین‌تحریر. من هیچ کتابی را بی این‌که این ٣ مرحله را گذرانده باشند، تمام نکرده‌ام.
آیا هر ورسیون از این بازنویسی‌ها از اول تا پایان را شامل است یا این‌که برخی فصول را بازنویسی می‌کنید؟
نسخه اول را خیلی سریع می‌نویسم؛ اگر مشکل یا سوراخی هم داشته باشد، خب، دارد دیگر! نسخه دوم عموما روند طولانی‌تری دارد و آن را خیلی جزیی و کامل، پس از خواندن دقیق و کامل نسخه اول می‌نویسم. سعی می‌کنم در این مرحله اشکالات و ضعف‌های ورسیون اول برطرف شود. برای نسخه سوم تلاش می‌کنم عصاره داستان را که در نسخه اول آمده با اصول فنی که در نسخه دوم لحاظ شده تلفیق کرده و کار را تمام کنم که کار بسیار مشکلی ‌ست.

برنامه روزانه‌ات وقتی کار می‌کنی، چیست؟

وقتی دارم روی نسخه اول کار می‌کنم، بین ٥ تا ٧ صفحه در روز می‌نویسم. در ورسیون سوم نیز
٣ صفحه در روز. من خیلی کند کار می‌کنم...

صبح‌ها کار می‌کنی یا شب‌ها؟

هیچ‌وقت شب نمی‌نویسم. نوشتن در شب را دوست ندارم؛ شاید چون زیادی راحت به‌نظر می‌آید. وقتی هم صبح فردایش می‌خوانمش می‌بینم که خوب ننوشته‌ام. من باید در نور روز کارکنم. بین ساعت ٩ و ١٠ شروع می‌کنم به یک صبحانه مفصل؛ همراه با مطالعه و موسیقی و بعد شروع به کار می‌کنم، سپس توقف کار را داریم برای صرف یک قهوه، تا بعدازظهر. دوباره بعد از این می‌نویسم، تا ساعت ٧ شب...
چگونه متوجه می‌شوید کارتان روی یک کتاب تمام شده است و باید آن را به ناشر بدهید؟
نوشتن یک کتاب طولانی روندی زمانبر است. تقریبا ٤ تا ٥‌سال طول می‌کشد تا تمام نسخه‌ها را انجام دهم. از این‌رو زمانی که به‌شدت احساس خستگی و فرسودگی کردم، حس می‌کنم کار تمام شده است.
برشت اما بازنویسی کتاب را تمام‌شده نمی‌دانست و حتی بعد از چاپ نیز بارها آثارش را ویرایش می‌کرد...
نه! فکر نمی‌کنم بتوانم این جوری کار کنم. من فقط طبل حلبی و خاطرات حلزون را درباره یک دوره زمانی خاص از زندگی‌ام نوشته‌ام. بقیه کتاب‌ها را به این‌خاطر که در زمان نوشتن‌شان فکری، ایده‌ای یا نظری داشتم نوشته‌ام و نمی‌شود که همه زمان در آن حال و هوا بمانم. حتی درباره آن ٢ کتابی هم که گفتم، اطمینان دارم اگر همین امروز بخواهم دوباره طبل حلبی یا سال‌های سگی و خاطرات حلزون را بنویسم، خرابش می‌کنم.

تحلیل‌های سیاسی- اجتماعی گونتر گراس
انسان بودن یا روشنفکر بودن؟

ما فرزندان روشنگری اروپایی هستیم که امروز همه‌جا – یا لااقل در فرانسه و آلمان- به زیر سوال رفته است. گویی این جنبش اروپایی روشنگری به راستی شکست خورده باشد. بسیاری از جنبه‌هایی که در ابتدا در این جنبش وجود دارد در طول قرن‌ها از میان رفتند. ازجمله جنبه طنزآمیز ماجرا. برای مثال ساده‌لوح ولتر یا ژاک تقدیرگرای دیدرو کتاب‌هایی هستند که در آنها نیز شرایط اجتماعی توصیف‌شده بسیار دهشتناک هستند. ولی با این وجود حتی در شرایط درد و شکست، قابلیت انسان در کمیک‌بودن است و از این لحاظ پیروزمندی، خود را تحمیل می‌کند.
ما در دورانی بامزه زندگی می‌کنیم. درواقع خنده جهنمی که با ابزارهای ادبی از زنجیر رهانیده شده است، خود نوعی اعتراض علیه شرایط اجتماعی است. آنچه امروز تحت عنوان نولیبرالیسم بازار دارد، بازگشتی است به روش‌های لیبرالیسم منچستر در قرن١٩. در سال‌های دهه ۱۹۷۰ در همه‌جای اروپا تلاش نسبتا موفقیت‌آمیزی به وجود آمده بود که سرمایه‌داری را متمدنانه کنند. اگر من از این اصل حرکت کنم که چه سوسیالیسم و چه سرمایه‌داری هر ٢ فرزندان ناخلف روشنگری هستند، باید قبول کنم که آنها دارای نوعی کارکرد متقابل کنترل نیز هستند. در آلمان، ما به این امر اقتصاد اجتماعی بازار خطاب می‌کردیم و در این مورد اجماع وجود داشت، ازجمله با حزب محافظه‌کار که شرایطی ما در جمهوری وایمار تجربه کرده بودیم دیگر ‌نباید هرگز تکرار شود. این اجماع در ابتدای سال‌های دهه ۱۹۸۰ از میان رفت و از زمان فروپاشی قدرت‌های کمونیستی، سرمایه‌داری تصور می‌کند که دیگر اجازه هر کاری را دارد، گویی از هرگونه کنترلی خلاص شده است. دیگر نقطه مخالفی وجود ندارد و حتی اندک سرمایه‌داران مسئولیت‌پذیری که هنوز باقی مانده‌اند، امروز دیگران را به احتیاط می‌خوانند، زیرا معتقدند قطب‌نماها دیگر ازکارافتاده‌اند و سیستم نولیبرالی درحال انجام دادن همان اشتباهاتی است که پیش از این، کمونیسم مرتکب شده بود، یعنی به‌وجود آوردن جزمیت‌ها، فضایی از ادعاهای به ظاهر شکست‌ناپذیر.
احزاب سوسیالیست و سوسیال دموکرات تا اندازه‌ای به این تز باور داشتند که فروپاشی کمونیسم، سوسیالیسم را نیز از نقشه جهان خواهد زدود و اعتقادشان را نسبت به جنبش اروپایی کارگران که بسیار پیش از کمونیسم وجود داشت، از دست دادند. کسی که سنت‌های خودش را رها کند، خودش را رها کرده است. در آلمان ما صرفا شاهد تلاش‌های سستی برای سازمان‌دادن به بیکاران بودیم. من سال‌ها است سعی می‌کنم به سندیکاها بگویم: شما نمی‌توانید فقط تا زمانی که مردم کار دارند، آنها را سازمان‌دهی کنید و وقتی کارشان را از دست دادند، رهایشان کنید تا در یک ورطه بی‌پایان سقوط کنند. این‌که سندیکاها باید یک اتحادیه ویژه جویندگان کار در اروپا تأسیس کنند. ما تاسف می‌خوریم که چرا ساختن اروپا تنها در حوزه اقتصاد انجام می‌گیرد، اما سندیکاها هم چندان تلاشی برای یافتن راهی که بتواند به سازماندهی و به عمل در سطحی فراتر از سطح ملی برسد و فراتر از مرزهای ملی تاثیرگذار باشد، از خود نشان نمی‌دهند. ما باید در برابر نولیبرالیسم جهانی، یک قدرت مخالف جهانی را سازماندهی کنیم. اما، کم‌کم مشاهده می‌کنیم که بسیاری از روشنفکران همه چیز را می‌پذیرند و البته دچار عذاب‌وجدان هم می‌شوند. باید همه چیز را گفت. به همین دلیل شک دارم که بتوانیم تنها بر روشنفکران حساب کنیم. درحالی‌که در فرانسه همیشه بدون هیچ تردیدی از روشنفکران سخن گفته می‌شود. تجربه‌های آلمان به من ثابت کرده‌ که این یک سوء‌تفاهم است اگر تصور کنیم روشنفکربودن معادل چپ‌بودن است. ما دلایلی برای اثبات خلاف این امر را در سراسر قرن ١٩ می‌یابیم، حتی در دوران نازیسم: آدمی مثل گوبلس یک روشنفکر بود. به‌نظر من، روشنفکربودن دلیلی بر کیفیت یک آدم نیست.

برگرفته از شهروند کانادا

گردبادی که در سال‌های ۷۰ـ ۱۹۷۷ به نام انقلاب در سرتاسر ایران وزید و چرخید و همه چیز را درهم ریخت، ابتدا قیام عظیم همه‌ توده‌ها بود.

یکپارچگی و هماهنگی علیه رژیمی که سال‌ها خفقان و سال‌ها اهانت بر آنان روا داشته بود. در آن ایام اگر غریبه‌ای از شهری می‌گذشت و تنها دیوارها را می‌دید به‌آسانی درمی‌یافت که چه اتفاقی دارد می‌افتد. دیوارهای همه‌ شهرها پُر بود از نوشته‌هایی با یک نیت و یک قصد برای ساقط کردن رژیم سلطنتی. ولی پس از سقوط رژیم شاه که دسته‌بندی‌ها شروع شد و قدرت‌طلبان به‌ جان هم افتادند، نوشته‌های روی دیوارها نیز از همگنی و یکسانی درآمدند و تنوع غریبی پیدا کردند. هزاران شعار، آشفته و درهم، همه بر روی دیوار. شعارنویسان اندک احترامی به همدیگر قائل نبودند. نوشته‌ای را پاک کرده، مطلب دلخواه خود را می‌نوشتند، و این چنین بود که اگر آن غریبه، دیوارها را تماشا می‌کرد درمی‌یافت که چه آشفته‌بازاری راه افتاده است. جنگ اضداد، شعارهای تند سیاسی، شعارهای احزاب و دستجات مختلف، تهدیدها، فحش‌های خصوصی، با انشاء و املای مغلوط، پوسترها و عکس‌های جورواجور آدم‌های آشنا یا ناآشنا.

طومارهای بلندی که به انواع و اقسام تهمت‌ها آغشته بود و به نام افشاگری نه تنها از طرف گرو‌ه‌ها که از طرف یک صنف یا یک فرد، خصوصی‌ترین نکات زندگی اشخاص مهم یا غیر مهم را نیز مطرح می‌کردند و کار به‌جایی رسیده بود که دشمنی‌ها و کینه‌های شخصی و فامیلی نیز بر دیوارها نقش می‌بست. بدین‌سان می‌شد فهمید که رژیم مسلط شاه که به ظاهر متمدن می‌بود همچون قالی زیبایی بود که روی لجن‌زاری پُر از کرم و حشرات ناشناخته‌ای پهن کرده باشند و چون آن قالی پس زده شد، همه‌ آن موجودات ریز و درشت، ریزخوار و درشتخوار به یکباره بیرون ریختند.

آنگاه که رژیم ملایان به‌تدریج بر همه جا مسلط می‌شد، مأمورین و چماقداران رژیم تازه، تمام شعارها را پاک می‌کردند و دیوارها را با گفته‌های خمینی می‌آراستند و هرچه را که به نفع رژیم جمهوری اسلامی نبود، می‌زدودند، حتی شعارهای تبلیغاتی را. بسیاری اوقات جوانان پُرشور و سودازده که می‌خواستند مطلبی را روی دیوار بنویسند به ضرب گلوله‌ پاسداران پای دیوارها در خون خود می‌تپیدند. مردم از ترس اینکه مبادا مورد سوءظن قرار بگیرند، از دیوارها فاصله می‌گرفتند. دیوارها، آئینه‌های تمام نمای وقایعی بودند که نشان دادند چگونه یک رژیم دیکتاتوری از پای درآمد و رژیم دیکتاتوری بدتری جانشین آن شد.

در کشور بی‌برنامه و بی‌هدفی که شاه درست کرده بود، این‌چنین وقایعی باید اتفاق می‌افتاد. اجتناب‌ناپذیر بود. از یک طرف مدام لوله‌کشی نفت و گاز بود از کنار آبادی‌های گلی و قدیمی و ده‌‌کوره‌های غرق در فقر، برای صدور به خارج، و از طرف دیگر آپارتمان‌سازی کنار خانه‌های یک‌طبقه‌ای.

رژیم شاه برای اینکه از قافله‌ تمدن عقب نماند، همیشه دست به نمایش می‌زد. درها را باز گذاشته بود تا ماشین‌های ساخت اروپا و آمریکا به داخل کشور سرازیر شوند و آنگاه برای حل مشکل ترافیک پل‌های عظیم خیابانی می‌زد.

چنین بود که دهاتی‌ها و ساکنان شهرهای کوچک برای پیدا کردن کار به طرف شهرهای بزرگ هجوم می‌آوردند و بدین‌سان حاشیه‌نشینی وسیعی پیدا شد که در برپایی رژیم جدید نقش عمده‌ای را بر عهده گرفت. دستجات لومپنی و بیکاره و حاشیه‌نشین‌های کوچ‌کرده که بیشترشان مذهبی بودند و هیچ‌وقت شغل ثابتی نداشتند، با حضور ملایان در صحنه‌ قدرت، شغل ثابتی پیدا کردند، و آن شرکت مدام در مراسم دسته‌جمعی بود، جماعتی که وسایل کارشان عبارت بود از مشت و لگد و چوب و چماق و زنجیر و پنجه بوکس و اسلحه‌ گرم و کار ثابت‌شان حمل عکس‌ آیت‌الله‌ها و ملاها، حمل عَلَم و کُتَل، سینه‌زدن و بر سر کوبیدن و نعره کشیدن و مهم‌تر از همه نعش‌کشی.

پایگاه عمده‌ این عده قبرستان‌ها شده بود. هر جسدی را که وارد قبرستان می‌کردند، اگرچه کشته نشده بود و به مرگ طبیعی مرده بود، از دست صاحبان‌شان درمی‌آوردند و با فرید «شهید، شهید، شهید» دور تا دور قبرستان می‌گشتند و صاحبان مرده زورشان نمی‌رسید تا جسد عزیزشان را از دست آن‌ها دربیاورند. بسیاری اوقات مرده‌ها جابه‌جا می‌شدند و در قبرهای عوضی جا می‌گرفتند.

کلمه‌ی شهید که در فرهنگ ایران اسلامی، معنی خاصی داشت و آن عبارت بود از ایثار جان خویش برای یک هدف یا یک ایده‌آل، و گاهی به‌جا و گاهی بی‌جا مصرف می‌شد، به کمک این دستجات لومپنی معنی عام یافت؛ و ملاها از این کلمه‌ عام‌شده استفاده‌ فراوانی بردند. چرا که اگر در ماه‌های عزاداری مذهبی و روزهای شهادت امام‌ها آن‌ها نقش عمده‌ای داشتند و روضه می‌خواندند و شیون می‌کردند و مردم را به گریه و زاری وامی‌داشتند و پول فراوانی به چنگ می‌آوردند، حال که در این قیام هر کشته یا مرده‌ای را شهید می‌نامیدند، بازار آن‌ها رونق بیشتری پیدا کرده بود. تا بدانجا که به صراحت خود این نکته را علنی کردند و مهم‌ترین روز عزای مذهبی در سال یعنی شهادت امام حسین را که عاشورا نامیده می‌شد و اعتباری داشت، گسترش دادند و به صورت شعاری درآوردند که: «هر روز ما عاشوراست».

مظلومیت نیز معنای شهادت پیدا کرده بود، هر کس که نقص عضوی داشت و معلوم نبود به چه علت و به چه دلیلی، به خصوص اگر عمامه‌ای دور سر می‌پیچید و زیر لب دعا می‌خواند، او را نیز شهید زنده می‌نامیدند. شهید زنده و شهید مرده هر دو ارج و قُرب یکسانی داشتند. شهیدپرستان همچنان که تابوت مرده‌ها را به دوش می‌کشیدند و فریاد و فغان برمی‌آوردند، شهدای زنده را نیز کول می‌کردند و به نمایش می‌پرداختند. و همین جماعت بودند که آخر سر به «حزب‌اللهی»ها معروف شدند و یا به عبارت دیگر و به اصطلاح رژیم جمهوری اسلامی «مردم همیشه در صحنه».

بله، به‌تدریج با تثبیت رژیم جمهوری اسلامی، بسیاری از آن‌ها در نهادها و کمیته‌های گوناگون صاحب شغل ثابت‌تری شدند. بسیاری سپاه پاسداران را تشکیل دادند، بسیاری گروه‌های ضربت را تشکیل دادند. گروه‌های سیاسی مسلح که به‌تدریج زیرزمینی می‌‌شدند، این دستجات بیشتر رو می‌آمدند و بازوی اصلی قدرت حاکم می‌شدند که هم‌اکنون نیز هستند. بسیاری دیگر به‌ظاهر سیاهی لشکر قضیه بودند، ولی نقش بسیار عمده‌ای را بازی می‌کردند. با موتورسیکلت‌هایی که حکومت در اختیارشان گذاشته بود، پرچم‌های مذهبی به دوش می‌بستند و با فریاد «الله اکبر» به خیابان‌ها می‌ریختند و مایه‌ ترس و ارعاب می‌شدند. به محوطه‌ دانشگاه‌ها هجوم می‌کردند و دانشجویان را مضروب می‌ساختند. اجتماعات ده‌ها هزار نفری را از هم می‌پاشیدند. یک‌مرتبه از گوشه‌ای ظاهر می‌شدند و دفاتر جمعیت‌های دموکراتیک را در یک چشم‌ به‌هم زدن درهم می‌ریختند. کتابفروشی‌ها و کتابخانه‌ها را غارت می‌کردند و کتاب‌ها را به آتش می‌کشیدند.

موتورسیکلت‌ و صدای موتورسیکلت نشانه‌ هجوم و حمله بود. موتورسیکلت‌سواری از گوشه‌ای پیدا می‌شد و یک‌مرتبه موهای زن بی‌حجابی را می‌گرفت و او را به قصد کشت بر زمین می‌کوبید. چند موتورسوار با فریاد «الله اکبر» بساط دستفروش‌های بیچاره را غارت می‌کردند و اگر درگیری پیش می‌آمد، پاسداران با تیر هوایی، فروشندگان را متواری می‌ساختند تا موتورسواران کار خود را به‌راحتی انجام دهند. چنین عملیاتی تنها به آن نیت نبود که صاحب هر دکه و بساط‌فروشی ممکن است چریک مسلحی باشد، بلکه اگر مستضعف است چرا به جرگه‌ آنان نپیوسته است. مستضعف حتماً باید آلت فعل جمهوری اسلامی باشد. موتورسیکلت‌های بی‌راکب نیز که با شعارهای مذهبی و عکس رهبران مذهبی به قدرت‌رسیده تزئین شده بود در کنار هر ازدحامی دیده می‌شد و نگفته پیداست که صاحب موتور برای انجام وظیفه‌ای به میان جمعیت رفته است.

همه‌ سیاهی لشکرها صاحب موتور نبودند، بسیاری از آن‌ها تسبیح به‌دست و زنجیر و پنجه بوکس و چاقو در جیب در پیاده‌روها می‌گشتند و اگر کسی، عینک به چشم، یا کتابی زیر بغل داشت، به طرفش هجوم می‌بردند و می‌گفتند: «من زمان انقلاب شیشه‌های پنجاه ‌تا بانک را شکسته‌ام، تو چندتا را شکسته‌ای؟» و آنگاه وی را با مشت و لگد بر زمین می‌انداختند و عینکش را می‌شکستند و کتابش را پاره می‌کردند. هر کس پاکیزه و تمیز بود، لباس مرتبی به تن داشت، ضد انقلابی معرفی می‌شد. حاشیه‌نشین‌های بیکاره که اکنون صاحب شغل شده بودند، همه‌ی شهر را آلوده می‌کردند. دانشگاه‌ها در تصرف آن‌ها بود، به همه‌جا سرکشی می‌کردند، در آزمایشگاه سرم‌شناسی کف زمین می‌نشستند و ناخن می‌گرفتند، در تالارهای درس لم می‌دادند و ساندویچ می‌خوردند، تمام اسباب و ابزار علمی را وارسی می‌کردند، می‌شکستند، دور می‌ریختند. لجام‌گسیختگی باعث شده بود که آن‌ها علاوه بر لبخند رضایت، همیشه خود را خشماگین نشان بدهند، خشونت این چنین بالا می‌رفت و مردم عادی نیز به ژنده‌پوشی آراسته می‌شدند. انگار که بر خلاف مار، به جای پوست انداختن باید در جلدِ کهنه و پوسیده‌ای فروروند.

هیستری همگانی از همان روزهای اول اعتراض یا قیام، از همان تظاهرات دسته‌جمعی، زن و مرد را زیر چتر خود گرفته بود، ولی زنان بیشتر گرفتار شده بودند. آنچه به نام آزادی و حقوق در دوران حکومت پهلوی، به زن داده شده بود، شامل همه‌ زنان می‌شد. زنان طبقه‌ متوسط و بالا می‌توانستند بی‌حجاب ظاهر شوند چرا که چندین دست لباس داشتند، می‌توانستند آراسته جلوه کنند، بسیاری از آنان از مواهب تحصیلات عالیه برخوردار بودند. ولی اکثریت زنان ایرانی یا به حکم فقر، و یا به حکم مذهب همیشه زیر چادر بودند. و بیشتر همین گروه از زنان خانه‌نشین بودند که در تظاهرات جمعی به یکباره مجال خودنمایی یافتند و توانستند، با اجازه‌ مردهاشان، به خیابان‌ها بریزند و خودی نشان بدهند.

در چنین گیروداری عده‌ای از این زنان، زیر پوشش اسلامی به بزک صورت خویش توجه می‌کردند، و عینک‌های جورواجوری به‌چشم می‌زدند نه برای اینکه مردان نامحرم چشم آن‌ها را نبینند، بلکه به این دلیل که بیشتر جلب توجه کنند. در صورت و نگاه بسیاری از آنان می‌شد حالات «اروتیک» را به‌عیان دید. وقتی دسته‌ زنان از کنار مردان تفنگ به دوش رد می‌شدند، مشت بالا می‌بردند و همراه با لبخندی «درود، درود» می‌گفتند و بدین‌سان «فالوکراتیسم» به صورت کاملاً عینی ظاهر شده بود. بسیاری از زنان عاشق تفنگ شده بودند. نه که اسلحه هر گوشه‌ای ریخته بود و به‌راحتی همه‌ جا گیر می‌آمد، آن‌ها نیز با به دست گرفتن اسلحه و تمرین تیراندازی به خود شخصیت می‌بخشیدند و بدین‌سان خود را همطراز مرد می‌دانستند. ولی نکته اینجاست که چون قرار شده بود انقلاب «اسلامی» باشد، زن و مرد با اینکه همدیگر را خواهر و برادر صدا می‌کردند، باید از هم جدا می‌بودند. دسته‌ مردها جلو و دسته‌ زنان عقب. اول مردها شعار می‌دادند و بعد زن‌ها به آن‌ها جواب می‌دادند، همه با آهنگ‌های نوحه‌خوانی. مثل اینکه معاشقه‌ جمعی در کار است. اما هر وقت دوربین عکاسی متوجه دستجات زنان می‌شد، عده‌ اندکی روی خویش را باز می‌کردند و لبخند می‌زدند و دسته‌جمعی به دوربین خیره می‌شدند. توده‌ زنان سیاهپوش درهم‌رفته، شبیه جانوری بود که انگار هزاران چشم دارد. با وجود این زن باید زیر پوشش مذهب باشد، مذهب چتر درخشانی است که بالای سر آن‌ها گسترده است. دستهجمعی راهی زیارتگاه‌ها می‌شدند، زیر سقف‌های آئینه‌بندی جمع می‌شدند، و ضمن دعا برای سلامتی رهبر و نفرین بر امپریالیسم که نمی‌دانستند چیست و چه ریخت و قیافه‌ای دارد، چشم به بالا می‌دوختند. زنان در قبرستان‌ها نقش عمده‌تری داشتند، به‌خصوص زنان پیر. قبرستان‌هایی که پر از عکس شهدا بود، قبرها کنار هم و بسیاری از قبرها انباشته از گُل، قبرستان‌هایی که روز‌به‌روز توسعه پیدا می‌کردند، و زنان که دور قبرها می‌نشستند و بر سر و سینه‌ خود می‌زدند و نوحه و شیون سرمی‌دادند، و بدین ترتیب از بین زنان و مادران دروغین ولی رسمی، برای شهدای ناشناخته، از طرف حکومت برگزیده شدند که همیشه در قبرستان‌ها حضور داشتند و با آوردن جسد پاسداری سینه چاک می‌کردند. بازیگرانی بودند که نقش مادر شهید را بازی می‌کردند و پاداش کلانی نیز دریافت می‌کردند.

اما کارگردان اصلی تمام این‌ها ملاها هستند که همه جا حضور دارند، نه تنها بالای سر هر مزاری هستند، نه تنها بالای هر منبر و پشت هر میکروفونی نشسته‌اند، یا همیشه بر صفحه‌ تلویزیون ظاهر می‌شوند، بالای سر هر اداره و سازمانی نیز ملایی نشسته است. پخش اغذیه، امر جیره‌بندی و تصمیم‌گیری در همه‌ی امور. سوار ماشین‌های آخرین سیستم می‌شوند، چندین پاسدار همراه آن‌هاست. آنان قانون‌گذاران واقعی هستند. قوه‌ مقننه و مجریه، همه آن‌ها هستند. حکومت در دست آن‌هاست، دادگاه‌ها را آن‌ها اداره می‌کنند، حکم اعدام همیشه باید از طرف ملا امضاء شود. وقتی ملاها دور هم جمع می‌شوند، سعی دارند که لبخندی بر لب نداشته باشند، فکر می‌کنند که نشانه‌ قدرت در این است که اخمو و غضب‌آلود باشند. صاحبان قدرت به‌ندرت لبخند می‌زنند، همه عبوس هستند.

در این میان جنگ قدرت، یا قدرت‌نمایی بین ملاها نیز وجود دارد. به‌خصوص در میان دو طیف عمده‌ روحانیت یعنی خمینی و شریعتمداری. شریعتمداری نیز طرفدارانی دارد، عکس او نیز به همه جا چسبانده شده، ولی کار او به جایی نمی‌رسد، ریش بلند او بادبانی نیست که بتواند این کشتی شکسته را به جایی بکشد یا حتی قایقی را به جلو براند. بدین‌سان او را نیز از صحنه بیرون می‌رانند و آنگاه تمام ملایان به طرف کفه‌ سنگین ترازو هجوم می‌آورند و از دامن خمینی آویزان می‌شوند.

بدین ترتیب در هر گوشه و کنار عکس ملایان، حواریون امام به دیوارها و شیشه‌های تمام مغازه‌ها و ادارات دولتی چسبانده می‌شود. ملاها به این قانع نیستند، عکس آن‌ها باید در کف بشقاب‌ها نیز چاپ شود. در زمان گذشته نیز چنین بود. تصاویر شاه و شهبانو کف بشقاب‌های پلاستیکی را زینت می‌بخشید و معنی این تمثیل در این نکته است که همه بعد از خوردن غذا باید عکس ولی‌نعمت خویش را ببینند، می‌خواهد عکس شاه باشد یا عکس خمینی. عکس رهبران در ته بشقاب‌ها، صاحبخانه را موافق و مطیع رژیم شاه نشان می‌دهد و او را از گزند مأمورین مخفی در امان نگه می‌دارد. ولی تنها با چاپ عکس و ظاهرشدن در تلویزیون که نمی‌شود سکان قدرت را در دست داشت.

برای هر حکومتی اهرمی لازم است، اهرم حکومت ملایان مرگ است، کشتن است، کشتن به بهانه‌ جاسوسی، کفر، الحاد، یا داشتن مال و منال، و به‌خصوص عقیده‌ای مخالف عقیده‌ آن‌ها. ملاها همه مُبلغ مرگ هستند، مُبلغ شهادت هستند، ولی مرگ و شهادت برای دیگران نه برای آن‌ها. ملاها برای دوام و بقای خویش جنگ ایران و عراق را بهانه می‌کنند. هزاران هزار جوان مبارز را گوشت دم توپ می‌سازند. بسیاری را به عنوان خائن به جوخه‌ اعدام می‌سپارند. اما از هر گوشه‌ کشور سر و صدایی بلند است.


اعراب خوزستان را تار و مار می‌کنند، صدای مردم ترکمن صحرا را در حنجره خفه می‌کنند و تنها کردستان باقی می‌ماند. کردها دلیرانه می‌ایستند، و مسلحانه می‌جنگند، ولی رژیم جمهوری اسلامی مدام دهات کردنشین را بمباران می‌کند، زن و بچه و پیر و جوان را می‌کشد. اما کردها ضربت می‌خورند و ضربت می‌زنند. ولی پا عقب نمی‌کشند. آن‌ها گریان، نعش بچه‌های خویش را در بغل می‌گیرند و می‌گریزند و لحظه‌ای بعد سینه‌خیز، از تپه‌ای بالا می‌روند تا رودرروی رژیم ملاها بایستند. و اما مهم‌تر اینکه زندگی خصوصی هیچ کسی در امان نیست. رژیم جمهوری اسلامی از همان روزهای اول برای بقای خویش مداح بیچارگی و درماندگی بود. ولی بیچاره‌ها و درمانده‌ها را بیشتر از همه نابود می‌کرد. و از طرف دیگر برای ارشاد، همه را به پاکیزگی دعوت می‌کرد. کافه‌ها و رستوران‌ها را بست، فیلم‌های سینمایی را به شدت سانسور کرد، رادیو و تلویزیون به منبر وعظ و خطابه تبدیل شد، درِ دانشگاه‌ها را گِل گرفت. و جوانان درمانده از همه جا پناه بردند به مواد مخدر. دور هم جمع می‌شدند، حشیش می‌کشیدند، و هروئین زیاده از حد رواج پیدا کرده بود.

زمان شاه نیز معتاد کم نبود. هرچند روز یک بار نعش‌کشی می‌آمد و جسد عده‌ای را روی هم تل‌انبار می‌کرد و به گورستان می‌برد. زمان شاه قانونی گذراندند که قاچاقچی‌ها را می‌گرفتند و اعدام می‌کردند. ولی در دیکتاتوری جمهوری اسلامی، معتادین بدبخت را جمع می‌کنند و به جوخه اعدام می‌سپارند. در جمهوری اسلامی، درمان همه‌ گرفتاری‌ها مرگ است. به‌هرحال جامعه‌ای که می‌خواست از بندهای اسارت رها شود، از تله‌ بزرگی رها نشده، در تله‌ تنگ‌تری گرفتار شد. چاه آرتزینی زده شد که به ناگهان لجن و عمامه و شیون و گرسنگی و جنگ و اعتیاد و خشونت و ساندویچ و مرده و دعا و تعویذ و حجت‌الاسلام‌ و عقاید حوزه‌های متروکه‌ طلبه‌ها و وسائل پوسیده و کانادادرای و بلندگو، همه به یکباره بیرون زد. آنچه به نام انقلاب ایران نامیده شد، نیشتری بود بر دُمَلی که صدها سال بیمار خود از آن خبر نداشت.‌

منبع: ساعدی، از او و درباره او، باقر مرتضوی، آلمان، کلن، ۱۳۸۵

برگرفته از رادیو زمانه