چشمان بیدار- مهستی شاهرخی: زن کشی در ادبیات معاصر ایران

 
 

چشمان بیدار - مهستی شاهرخی


All rights reserved - Contact: mahasti_shahrokhi(at)hotmail(dot)com

 
 

samedi, février 09, 2008

زن کشی در ادبیات معاصر ایران

حتماً به خوبی می دانید که اینک سپاهی قلم به دست برای سرکوب زنان و نویسندگان از طریق سایتهای اینترنتی و وبلاگها بسیج شده اند. روزگار غریبی است، فقر فرهنگی این سپاه نوقلم تا به حدی است که در وهله ی اول نقش معلم کلاسهای سوادآموزی در روستا را به عهده می گیرند و با تکیه بر زبان استبداد به تک تک کلمات نویسندگان زن نق می زنند بی آن که حتا مفهوم داستان و شیوه ی داستانهای زنان را دریافته باشند.
اگر هوشنگ گلشیری بنویسد "روشنانیم ما" هیچ اشکالی ندارد چون مرد است و چون نماد نثر فارسی است و چون به قول خودش ولی فقیه ادبیات ایران است. پس هیچ اشکالی ندارد در نثر داستانی جای فعل و فاعل را عوض کند و از صفت یا اسم معنی به عنوان اسم خاص یا عام استفاده کند. آیا زنان، برای نوشتن بازی های زبانی، اول بایست تغییر جنسیت بدهند و مرد بشوند و مردانه بنویسند؟ و اگر نویسنده ی زنی قلم به دست گرفت، مردان با قلم استبدادشان در نقدش خواهند نوشت که این نویسنده فرق "است" با "هست" را هنوز نمی داند و اصلاً کاربرد زبان فارسی را از بیخ و بن نمی داند و بیخود نویسندگی می کند و بهتر است ننویسد و اصلاً زن را چه به قلم به دست گرفتن و نوشتن؟ این خانم اول برود کلاس سواد آموزی و اکابر تا اول زبان فارسی را یاد بگیرد و حالا حالاها بیاموزد و بعد هم نوشته هایش را پیش از چاپ بیاورد زیر دست ما تا غلطهایش را تصحیح کنیم و کمی به او ادب بیاموزیم.
مگر در این سالها این نوع برخوردهای سرکوبگرانه و حملات وحشیانه قلمی از سوی آقایان چماق به دست به نام" پاسداشت زبان و ادبیات فارسی" کم دیده ایم؟
چماق دستور زبان فارسی، وسیله و ابزار سرکوب این افراد است، ولی مگر نمی دانند که نویسنده ای که "طعم گس خرمالو" را نوشته است سالهاست که امتحان خود را در نویسندگی پس داده است و توانایی های نویسندگی و قدرت خلاقه ی خود را نشان داده است طوری که خواننده اش هرگز آن طعم گس را از یاد نخواهد برد؟
اینها هنوز نمی دانند که ادبیات و زبان در پویایی و تحول و نوآوری آن است و زبان مدام متحول می شود و ما مثل هزار سال پیش حرف نمی زنیم و قواعد هزار سال پیش را رعایت نمی کنیم و بزرگترین حسن زبان فعال و پویا در عملی بودن و رایج بودن آن است و نویسنده نمی نویسد تا خواننده را با قواعد و قوانین زبان استبداد به چهارمیخ بکشد و او را محبوس گذشته و قرون نگه دارد و مدام با موازین قرون وسطایی او را شکنجه کند بلکه می نویسد تا دردهای روح و زمانه اش را ثبت کند، و حالا بماند که آیا نوشته اش شاهکار خدا "هست" یا "است" و یا "بود" یا "نبود".
بایست به این پاسداران چماق به دست زبان فارسی گفت: زبان زنده مدام در تحول است و زبان نو مدام ساختار شکن و ضد سنت است. زبان مدرن از قانون زمانه پیروی می کند تا خود و منظور خود را بیان کند و اگر زبانی قادر به بیان مسایل و مشکلات او نیست، انسان مدرن کلمات نوین و زبان نوین خود را می آفریند تا بتواند خود را توضیح بدهد. به همین دلیل است که زبان در خلال سالیان و قرون متحول می شود و مدام تغییر می کند. زمینه ی فعالیت یک نویسنده، بیش از هر چیز آفرینندگی است، خلاقیت در زبان و کاربرد زبان، آیا کسی می داند "بوف کور" یعنی چه؟ کسی می تواند بگوید "پرنده من" یعنی چه؟ و یا منظور زویا پیرزاد از "عادت می کنیم" چیست؟ مثلاً منظور فریبا وفی از کلمه "سیری" در کتاب "پرنده من" چیست؟ انتخاب زبان و کاربرد کلمات و همه "است" ها و "هست" ها، قلمرو نویسنده است و بس! و نویسنده است که بر این کلمات و قواعد حکمرانی می کند و تصمیم می گیرد چی کجا باشد و چه کلمه ای چه معنایی بدهد.
نویسنده موقع نوشتن از هفت دولت آزاد است چرا که ادبیات سرزمین آزادی هاست. آزادی در زبان و آزادی در بیان، جزیی از این آزادی هاست. نویسنده با زبان و بیان خویش مانند مته یا بولدوزوری می ماند که دیوار قواعد هزاران ساله را که مانند دیوار چین مردم و منطقه را محصور کرده اند در هم می شکند تا در هر اثر فراتر از پیش برود و مرزها را بشکند. شکستن دیوارها و رفتن به آن سوی دیوارهای مستحکم استبداد، وظیفه ی ادبیات مدرن و فرامدرن است. دیگر در چهارچوب قواعد دست و پای گیر و موازین پوک کلاسیک نمی مانیم حرف خود را می زنیم حتا اگر شده به زبان زرگری و پیش می رویم ولی در برابر این پاسداران زبان و این چماقداران موازین و قواعد ساکت نخواهیم نشست.
یعنی این کوته فکران دگم نمی دانند که نوشتن در دنیای امروز به معنای اندیشیدن است و اگر نویسنده ای، شیوه ای سریالی برای شروع رمانش برمی گزیند حتماً فکرهایش را کرده است و در پشت این فکرها قصد و هدفی نهفته است که شاید برای خواننده سهل اندیش و برای فقط خواننده روزنامه خوان قابل دریافت نباشد؟
مگر این نوقلمان سرکوبگر نمی دانند که نویسنده از نشان دادن این افراد و این حرفها و این کارها و این تکرارها و یا این تضادها و این همه دوگانگی ها هدفی دارد؟ مگر نمی دانند که نویسنده ای پشت همه ی این حرفها و صحنه نشسته است تا چیزی را نشان بدهد و از طریق یک داستان حرفی برای گفتن دارد؟



بابا گوریو اثر بالزاکآیا لازم بوده بالزاک در فصل اول و در ابتدای رمان بابا گوریو آنقدر در بحر توصیف اشیاء و توصیف مهمانخانه مادام ووکر فرو برود؟ - بله! حتماً لازم بوده. چون پس از بیست و چند صفحه توصیف آفتابه لگن صد دست و شام و ناهار هیچی پانسیون مادام ووکر و نمای بیرونی مهمانخانه مادام ووکر، ما تازه به این جمله می رسیم. "مادام ووکر" هم مثل مهمانخانه اش بود. و این تقریباً مهم ترین چیزی است که بالزاک از مادام ووکر می گوید. پس از این جمله، ناگهان همه ی آن توصیفات و پرحرفی ها و چانه درازی ها معنا پیدا می کند. تازه، تمام نشده، در توصیف بابا گوریو می نویسد که بابا گوریو مستأجر پانسیون مادام ووکر است. تمام مدت بالزاک دور می زند و از دور، از طریق توصیف دختران گوریو و زندگی شان و شوهرهایشان و معشوق هایشان و شیوه زندگی شان، تا داستان "بابا گوریو" را تعریف کند.
راستی آیا باید به یک منتقد ادبی توضیح داد که "Subtext" و سایر تکنیکهای رمان نویسی چی است یا خودش باید پیش از قلم به دست گرفتن و شلتاق کردن، تکنیکهای مختلف و سبکهای مختلف نوشتن را بداند؟ مگر این افراد نمی دانند که برای نقد ادبی نوشتن به غیر یک خودکار بیک کمی شناخت ادبی و دانش و سواد و مطالعه هم لازم است؟ گاهی خجالت هم خوب چیزی"است"، واقعاً که!
آیا این افرادی که بر علیه رمان زویا پیرزاد و یا فریبا وفی مطلب نوشته اند می دانند که یک رمان، اخبار روزنامه نیست و خوانشی دیگر می طلبد؟ آیا اینها می دانند ادبیات هنر خوش نویسی و درست نویسی و تکرار زبان استبداد نیست و نویسنده با زبان و املای خودش می نویسد؟ بالزاک با املای خودش می نوشت و از اعجاب و خلاقیت کار نوشتاری او اینست که تا آنجا پیش رفت که با وجودی که از طبقه اشراف نبود ولی با افزودن یک "دو de" بین نام و نام خانوادگی اش، نام خود را به اونوره دو بالزاک تبدیل به کرد و با این نام ماندگار شد.
راستی این گونه رفتارها و این گونه نوشته ها از سوی این نوقلمان نسبت به زنان نویسنده از کجا آب می خورد؟ هدف از این همه تحقیر و توهین نسبت به آثار زنان نویسنده در چیست؟ مگر در آثار هدایت نمی شود از این اشتباهات لپی یافت؟ و مگر این رعایت چیزهای ریز و کوچک و ناقابل، "ادبیات" نامیده می شود؟
نقد نویسی، نق زدن و نمره دادن به سبک معلمان سخت گیر کلاسهای اکابر نیست. نقد، در وهله ی اول شناختن و درک ساختار و همچنین محتوای اثر است. مجسم کنیم اثر گردنبندی است، کار منتقد؛ تجزیه و پیاده کردن مهره ها و نگین ها و زنجیره ی داستان است. پس اول: تجزیه و دوم: ترکیب. یعنی پس از مجزا کردن اثر، نوبت دوباره بر هم سوار کردن این اجزاء است تا مثل اولش بشود. در خلال این تجزیه و ترکیبهاست که شگردها و ریزه کاری های نوشتاری اثر نمایان می شود و سپس در حین ترکیب هاست که مفاهیم و زوایای گوناگون اثر هویدا می شود. پس باید اثر را در روشنایی دید تا دید روشنی نسبت به آن داشت.
تکرار و روزمره گی و ملال از تکراری بودن زندگی بی حاصل، پدیده ایست که در داستانهای زنان بسیار دیده می شود، چیزی که با ضریب شتاب زندگی مردانه و شاغل بیرون از چهاردیواری همنوا نیست. برخی آن را ایراد داستانهای نوشته شده توسط زنان می دانند ولی زنان از نوشتن این تکرار ناگزیزند چون تکرار در زندگی زنان امری مبرهن و طبیعی است. زندگی زنان تکراری است و هیچ گونه تغییری در آن رخ نمی دهد و به قول ویرجینیا وولف مانند بالا رفتن و پایین آمدن از پلکانی(از یک پله ی متروک؟) می ماند و ما در همین آمد و رفتن هاست که فرسوده و پیر می شویم. زندگی زنان تکراری است و این تکرار و روزمره گی در ساختار رمانهای زنان نیز می نشیند و نمایان می شود.
یکی دیگر از پدیده های رایج در نوشته های به ظاهر منتقدانه بر رمانها و به خصوص نقدگونه هایی بر رمانهای زنان، آوردن مسایل پیش داوری شده و کلیشه ای و تحمیل آن بر حیطه ی متن است. در حالی که "ادبیات" را بر اساس متنی که نوشته شده است بررسی و تحلیل می کنند و نه بر اساس پیشداوری و یا کلیشه های ذهنی خواننده. "ادبیات" را اول با خوانشی ادبی می خوانند و سعی می کنند بر اساس همان متن، حرف نویسنده را بفهمند، بعد آن را مورد نقد و یا احیاناً ایراد قرار بدهند. با دیدن بسیاری از نقدهای نوشته شده در مورد "پرنده من" و "عادت می کنیم" از زویا پیرزاد، متوجه شدم منتقدان اخیر ایرانی، روش جدیدی برای نقد اثر یافته اند و آن ایراد گرفتن از متن فهمیده نشده و بهانه جویی برای تحقیر نویسنده ای که زن است و همچنین تحقیر اثری که توسط بانویی نویسنده تحریر شده است و به خصوص بر اساس کلیشه های سنتی رمان نویسی، و بدون دریافت درستی از متن روبرو، و خوانشی ادبی از متن نویسنده، نوشته شده است که طبیعتاً این نوع نقدگونه ها فاقد ارزش اند و نبایست آنها را جدی گرفت.
نمی دانم ما کی می خواهیم عادت کنیم؟ عادت به رمان خواندن! عادت به نقد ادبی نوشتن! برای این که تکراری نباشم نگاهی انداختم به مطالب نوشته شده بر رمان "چراغها را من خاموش می کنم" و "عادت می کنیم"از زویا پیرزاد و دیدم بیشتر مطالبی که اسمش را نقد گذاشته اند توسط زنان نوشته شده و زنانی در رد رمانهای زویا پیرزاد مطلب نوشته اند گویا خواسته اند به ازای سرکوب و محکوم کردن نوشته زویا پیرزاد، با خودشیرینی برای آقایان ( یا سرکوب زنان توسط زنان) خود را در جامعه مردانه جا کنند.
در مورد رمان "عادت می کنیم" پیش از آن که نقدهای خوب خوانده باشم؛ انتقادات کوبنده و مغرضانه خوانده ام. بیشتر مطالبی که در مورد این رمان خوانده ام در جهت تحقیر نویسنده و اثرش بوده است. ولی اول ببینم اصلاً "عادت می کنیم" از چی حرف می زند و قرار است ما به چی عادت کنیم و یا به چی عادت کرده ایم و خلاصه این رمان می خواهد چه چیزی را به تصویر بکشد و از چه عادتی حرف بزند.
پایان بخش اول: ادامه دارد

Libellés : , , ,




<< Home

This page is powered by Blogger. Isn't yours?