چشمان بیدار- مهستی شاهرخی: نگاهی به «چهارراه» غزاله علیزاده

 
 

چشمان بیدار - مهستی شاهرخی


All rights reserved - Contact: mahasti_shahrokhi(at)hotmail(dot)com

 
 

dimanche, février 06, 2011

نگاهی به «چهارراه» غزاله علیزاده

«چهارراه» اثر غزاله علیزاده (1325- 1375)، چهار داستان و در واقع چهار رمان خیلی کوتاه است.«چهارراه» را انتشارات زمستان با همکاری انتشارات چشم و چراغ در زمستان 1373 و در 246 صفحه منتشر کرده است. داستانهای چهارراه، داستانهایی هستند که پس زمینه تاریخی شان، مقاطع خاصی از تاریخ معاصر را نشان می دهد. هر چهار داستان «چهارراه» غزاله علیزاده فراتر از داستان کوتاه به معنای رایج کلمه است. داستان های چهارراه، از پرسوناژهای متعددی برخوردار و فصل بندی شده اند، نوولای کوتاه یا رمانک محسوب می شوند. در آثار معاصر منتشر شده توسط شاگردان و نورچشمی های اساتید داستان نویسی، کتابهای متعددی باحروف درشت دیده ام که در حد یکی از داستانهای غزاله علیزاده هم نبوده است.

  • داستان «دادرسی» در شانزده فصل و در هفتاد و یک صفحه نوشته شده است از پیرنگ قوی داستان که به مرور پیش می رود و ساختار محکم و حساب شده ی آن مشعوف می شویم. تاریخ پایان داستان پاییز 1358 است اما ماجرای داستان از اول مهر 1332 شروع می شود و از همان فصل اول به صورت غیرمستقیم ما را در جریان وقایع تاریخی قرار می دهد: دوره مصدق، موج دستگیری ها؛ خبر اعدام ها و ما این وقایع را پس از معرفی خانواده سرهنگ و مرغدانی سرهنگ، در خانه سرهنگ معز می شنویم.

«دادرسی» یکی از برجسته ترین داستانهایی است که در مورد دوره مصدق نوشته شده است. در «دادرسی»، غزاله علیزاده ماجرای دستگیری و محاکمه و اعدام مخالفان پس از سقوط دولت مصدق را از طریق داستانی دلنشین به خواننده نشان می دهد. در داستان «دادرسی» از طریق زندگی سرهنگ معز ما با ماجراهای سیاسی حول و حوش آشنا می شویم. سرهنگ معز، مردی که سرگرمی اش مرغداری است در دادگاه نظامی مأمور بررسی پرونده افسران توده ای علیه مخالفان اعلیحضرت می شود.
فریده، همسر سرهنگ معز می گوید: «محاکم ارتشی؟ روزنامه ها چیزهایی می نویسند، عکس اعدامی ها را چاپ می کنند، صبح، پای گوشی، خاله رفعتم می گفت با دیدن عکس ها دیشب خوابش نبرده...» (صفحه 13)
در فصل دوم با خانواده دکتر گنجی آشنا می شویم. دکتر گنجی طبیب حاذقی که جان دختر سرهنگ را نجات داده است و اکنون از دوستان خانوادگی آنهاست. فصل سوم سرهنگ را برای کمک در دادرسی ها به دادگاه احضار می کنند. فصل چهارم نمونه ای از دادگاه فرمایشی و نمایشی برای محکوم کردن مخالفان و منتقدان و معترضان حکومت است.
در فصل پنجم دکتر گنجی و خانمش با نگرانی سکوت شبانه به خانه سرهنگ سری می زنند ولی چیزی از علت نگرانی خود نمی گویند. در فصل بعدی یا ششم، در روز جمعه، روز تعطیل می فهمیم پسرشان منوچهر دستگیر شده است. فصل هفتم یک جلسه گروتسک دادرسی است و سرهنگ معز شاهد آن است. در فصل هشتم خانم و آقای گنجی با سرهنگ و خانمش دیداری دارند، آنها جویای اخبار و احوال پسرشان هستند و چشم امیدشان به کمک سرهنگ است. اما سرهنگ از موضع یک افسر دادرسی با آن‌ها برخورد می کند.

سرهنگ معز غرشی کرد: «همه خیانتکارها مردم را با بهانه می کنند. گوش ما از این حرفها پر است. حق نداشت ببخشد. با این کار می‌خواست بگوید دولت دلسوز اتباعش نیست؟ شما می‌گویید کتاب می خواند. چشم بنده روشن! کاش قمار می کرد. فقط ضرر مالی داشت. خواندن کتاب‌های ممنوع یک جرم امنیتی است. بنده نشنیده می گیرم، اما این حرف را جای دیگر نگویید، جرم او سنگین می شود.» (صفحه 50)

غزاله علیزاده در نشان دادن نگرانی پدر و مادری که فرزندشان را دستگیر کرده اند بسیار هشیارانه و موفق عمل می کند و نمونه ای از نگرانی و سرگردانی والدین زندانیان سیاسی را نشان می دهد.

پیرزن دهان را گشود، زبان خشک شده جنبید، خورد به سقف دهان، صدا کرد: «کناب ممنوع نمی خواند. تو را به جان خانم، این پسر را به ما برگردانید. پرونده را بخوانید! ببینید چه جرمی کرده؟ خب، مملکت آزاد بود، همه می خواندند، می نوشتند، دولت می‌گوید جرم کرده؟ برایش زندان ببرند فقط جانش را نگیرند. (نفس عمیقی کشید، انگار که از دوش او باری سنگین برداشتند. به فریده رو کرد) اصلاً چه عیبی دارد، هفته‌یی یک بار می‌رویم ملاقات، او را چند لحظه‌یی می بینم. کیک می پزم می برم. غذای زندان بد است؟ عادت می کند، اگر اجازه داشتم شامی کباب می بردم، از بچگی دوست داشت.» (صفحه 50)
در فصل نهم سرهنگ معز با ماموفق خود مشورت می کند و توصیه او به معز این است که دخالت نکند. فصل دهم تفکرات سرهنگ است و عجز او در برابر وضعیت پیش آمده. در فصل یازدهم جلسه خصوصی سپبهد است. در فصل دوازدهم سر خروس زیبا اما پر سر و صدای سرهنگ که همه همسایه ها از ابتدا تاکنون از صدای او شاکی بودند بریده می شود. فصل سیزدهم سرهنگ نمی تواند کاری برای نجات منوچهر گنجی انجام دهد و زنش با او قهر می کند. فصل چهاردهم بالاخره دادرسی است و اختتام داوری و حکم منوچهر که بین متهمان است. منوچهر گنجی محکوم به اعدام شده.
یکی از سرهنگهای دادرسی با سرهنگ معز ددرددل می کند و می گوید: «حال و احوال من هم از شما بهتر نیست. گاهی آرزوی مرگ می کنم. شب مگر خوابم می برد. تا صبح از این دنده به آن دنده می شوم. به حیاط می روم. دور باغچه قدم می زنم. این چه ارتشی ست واقعاً؟ روز اول با هزار امید، خواستیم به وطن خدمت کنیم.» روی زمین تف انداخت. سرهنگ معز روی بینی انگشت گذاشت: «یواش جناب سرهنگ، دور و بر پر از جاسوس است.» «ای به اسفل السافلین! (پشت دست را گذاشت زیر چانه) رسیده ایم به اینجا. الان چهار تا حکم داشتیم. گوسفند که نیستند آقا! - یک مشت جوانند، با فکر و تحصیل کرده، اینها کس و کار ندارند؟ زن و بچه و پدر و مادر ندارند؟ پشت پادگان را دیده ای؟ بیچاره مادرها!» (صفحه 72)
فصل پانزدهم دیدار دکتر گنجی با سرهنگ معز است، طبق اطلاعات گنجی، سرهنگ سیاوش یک عنصر دوچهره است و شاید بشود با این اطلاعات او را تحت فشار قرار داد. فصل شانزدهم سرهنگ معز بالاخره مرغدانی کرج را خریده است، به نظر می رسد از ارتش کناره گرفته و خود را از دادرسی و صدور حکم اعدام برای بچه های مردم نجات داده، زنش با او آشتی کرده و همگی راهی کرج هستند. او خود را نجات داده و بار خود را بسته اما جان بچه های مردم چه؟
به پایان رساندن چنین داستانی در پاییز 1358 که سرکوب ها و اعدام ها از سوی حکومت غاصب شروع شده است و یادآوری سرکوب و اعدام های شورش ملی شدن نفت در سالهای سی و دو، تاکیدی برای یادآوری تکرار سرکوب مخالفان حکومت در دوران های مختلف است.

  • «بعد از تابستان»، در پانزده فصل اتفاق می افتد. زمان در چهارده فصل اولیه، سال 1333 است، یعنی همان طور که از نامش پیداست کودتا و خلع مصدق اتفاق افتاده، اعدام ها صورت گرفته و همچنین جنبش دانشجویی شانزده آذر تلاش خود را نموده و با دادن سه شهید سرکوب شده است. واقعه از طریق دو دخترعموی جوان و بلای دبیرستانی از خانواده ای شهرستانی و مرفه شکل می گیرد. آنها شیفته جوانی دانشجو شده اند و می خواهند او را به عنوان معلم سرخانه در تعطیلات داشته باشند. دخترها عمداً امتحان نمی‌دهند و تجدیدی می‌آورند و موفق می شوند خانواده را قانع کنند و معلم را با خود به ییلاق ببرند. جوان، آقای شهباز مرد مجرد جذاب و پر شوری است که دخترها را شیفته خود می کند و سپس خانواده را و خدمتکار خانواده را و سرانجام فامیل آنها را. در فصل چهاردهم او با آنها خداحافظی می کند و گرچه عشق و کارخانه رویا سازی دختران را به کار انداخته است غیبش می زند. در فصل پانزدهم یا در پایان (هیجده سال بعد = سال 1351) معلم جوانی که به دخترکان جوان حرف های مشابهی می زد و آنها را دچار توهمات عاشقانه کرد و دخترها به پای این عشق واهی، مجرد ماندند اکنون مردی ریزنقش و فربه با موهایی تنک است که دخترها چهره اش را به جا نمی آورند. شهباز هیجده سال بعد را در هیئت پدر کیارش (کودکی که از آن با دخترها حرف زده بود) و همسر زنی دیگر می بینیم. او در این سالها به آمریکا رفته و دکترای اقتصاد گرفته و الان معنای پول و کسب و کار را می فهمد. دو دخترعمو که سالها قهر بوده اند و به امید واهی عشق آقای شهباز مجرد مانده اند در پایان با هم آشتی می کنند.

بعد از تابستان

در این داستان از طریق یکی از جوانان شاهد و بازمانده آن دوران، آقای شهباز، جسته گریخته با رویاها و آرمان های نسلی آشنا می شویم که سرکوب شده و در صدد سامان گرفتن است، اما پیش از سامان گرفتن، رویاهای خود را به دختران جوان یا جوانترها منتقل کند. نکته دیگر حضور وقایع تاریخی در سایه است که در صحبت های شهباز و دیگران، مثلاً گفتگوهای پای میز شام در میهمانی از آن مطلع می شویم و این شیوه (متأثر از تکنیک گوستاو فلوبر و یا آنتوان چخوف) یکی از توانایی های نویسنده ای بااستعداد و خلاق را نشان می دهد که پیش از آن که جایگاه درخور خود را پیدا کند، تصمیم به ترک آن گرفت.

  • «جزیره» داستانی در چهارده فصل است. داستان سفر نسترن و بهزاد به گرگان و به ده آشوراده و روزی را در جزیره گذراندن. داستان «جزیره»، در ادامه رمان «شب های تهران» و ده سال بعد با همان شخصیت هاست. تاریخ پایان داستان پاییز 1363 است. به نظر می رسد که «جزیره» جلد دومی برای رمان «شبهای تهران» باشد. خانم منصوره اشرافی مقایسه ای بین «جزیره» و «شب های تهران» داشته است و به بررسی محتوای داستان پرداخته است. زمان داستان در سالهای پنجاه خورشیدی و دوران محمدرضاشاه می گذرد.

شبهای تهران - غزاله علیزاده

فصل اول به معرفی نسترن و بهزاد و مقدمه چینی می گذرد. فصل دوم با قایق و قایق ران و مسافران قایق آشنا می شویم. در فصل سوم قایق در راه جزیره است. فصل چهارم از زبان آقای حیدری معلم دهکده با جزیره آشنا می شویم و از زبان او داستان کشتی متروک را می شنویم.
حیدری مشتي بر ديرك قايق كوبيد: « احسنت بر شما که این مطلب را درک می کنید! (با سپاس نسترن را نگاه کرد) اینها وحشی اند، لطافت احساسات را درنمی یابند، عادت کرده اند ضعیف پامال قوی باشد. من كتاب زياد خوانده‌ام. لازم نمي‌دانم بگويم، يگانه سرگرمی‌ام در اين جهان مطالعه‌ی افكار چهره‌های نامی است؛ زندانی قطعه زمينی كه هر طرفش آب است و آب، چه رفيقی بهتر از كتاب؟ بيشتر، رمان‌هاي روسی را می‌خوانم، از محتوای آن‌ها دنيا را به خانه مي‌آورم، عظمت و والايی روح انسان را درك می‌كنم. . (نجوا كرد) تنها آرزويم زندگی در آن سوی مرز است. (با سر اشاره كرد به شمال، دايره‌يی در فضا رسم كرد) بعضی شب‌ها بی‌خواب می‌شوم، هم‌صحبتی ندارم، لب دريا می‌نشينم، موج‌ها می‌خورد به پايم، تا سپيده‌دم بيدارم. شما به خانم‌های روس شباهت داريد.» پلك‌ها را پايين آورد و لب فرو بست. (صفحات 169- 170)
در فصل پنجم به جزیره رسیده ایم و باز هم معرفی جزیره توسط معلم دهکده است. در فصل ششم در جزیره هستیم و شیفتگی بهزاد و مسترن را نسبت به معلم می بینیم. در فصل هفتم زنان دهکده از نسترن پذیرایی می کنند و متوجه می شوند که او و بهزاد بچه ندارند و گویا بچه دار نمی شوند. در فصل هشتم از کارخانه برق دهکده بازدید می کنیم و سپس به همراه معلم به خانه ی دوستش می رویم و درپایان از مدرسه دهکده بازدید می کنیم. در فصل نهم از کتابخانه و کتابهایش دیدن خواهیم کرد. در فصل دهم معلم مثل یک تشریف فرمایی رسمی بهزاد و نسترن را به باغ ملی و آلاچیق می برد و دسته گلی می چیند و به نسترن هدیه می کند. در فصل یازدهم در مهمانسرای دهکده ناهار ماهی سفارش می دهند و معلم اسرارش را برای آنها می گوید.
حیدری ته سیگار را درون جاسیگاری ملامین له کرد: «بنده هم به همچنین. فوتبالیست بودم. دور جزیره می دویدم، عصرها هم پینگ پنگ می زدیم. (خیره شد به موج های دریا) حالا از دل و دماغ افتاده ام. اوقاتم را صرف خواندن کتاب می کنم، به عاقبت این مملکت می اندیشم. هر شب رادیو گوش می دهم؛ همه جا را خرخر می گیرد، (چشمکی حواله خورشید کرد) جز رادیوی همسایه شمالی. (از این کنایه نیرو گرفت و چشم به چشم های نسترن دوخت. انگار می خواست اسرار خود را، یگانه ثروتی که داشت، پیشکش دختر کند) شبها می روم قهوه خانه، رهنمود می دهم.» (صفحه 198) در فصل دوازدهم بهزاد با میلی غریب اشتهایش باز شده و ناهار می خورد. در فصل سیزدهم حیدری مانند پادشاهی در سرزمین خویش صورتحساب را می پردازد و نمی گذارد آنها حساب کنند. اصرار بی فایده است. در فصل چهاردهم بهزاد و نسترن با نیرویی تازه با قایق برمی گردند در حالی که خاطره روزی خوش از شخصی نیک و پر امید را با خود به همراه می برند.
شخصیت های داستان به شخصیت های چخوف بسیار نزدیک اند و قطعاً غزاله علیزاده در این داستان «مرغ دریایی» اثر چخوف را الگوی خود قرار داده است. بازی تئاتر و نمایش از سوی نسترن، نینای مرغ دریایی را هنگام تمرین در آلاچیق به یاد می آورد. کلمات چخوف در «سه خواهر»، از زبان پرسوناژهای مختلفش (اگر می دانستیم چرا به دنیا می آییم و چرا رنج می کشیم) در داستان «جزیره» زمزمه می شود. معلم دهکده و امید و حرفهای او نسبت به آینده یادآور بارون در «سه خواهر» چخوف است. اگر حیدری هنوز به حزب توده چشم دوخته است و رادیوی شوروی گوش می کند و بعد می رود و در قهوه خانه به روستاییان رهنمود می دهد؛ غزاله علیزاده به ادبیات جهان و از جمله روسیه چشم دوخته است و از آنها تأثیر می گیرد. کندن گل ها با خار و انگشتان خونین حیدری متأثر از ادبیات رمانتیک اروپاست. رفتار پرشور و رمانتیک حیدری در برابر گلی با طراوت چون نسترن حکم کیمیایی را دارد که عشق را در بهزاد بیدار می کند. حیدری با شور و علاقه خود باعث می شود آن دو در آن روز خاص در جزیره به هم نزدیک تر شوند و برای بقیه زندگی خویش تصمیم بگیرند.

  • «سوچ» داستانی در دوازده فصل است و زمان داستان از زمستان 1366 آغاز می شود. فصل اول با احمد ایزدپناه و دکان عتیقه فروشی اش و دوستانش آشنا می شویم. پایان فصل اول با یاد لیلی، عشق دوران جوانی و دیوار خانه سرهنگ نبوی و نقش جمله ای عاشقانه زیر پای طاووس روی دیوار پایان می پذیرد. فصل دوم با دکتر شقایقی و همسرش لیلی و پریچهر دخترعموی او آشنا می شویم. فصل سوم با (سه خواهر، سایه ای از «سه خواهر» چخوف) خواهران میرسلوکی، دخترترشیده های معلم آشنا می شویم. فصل چهارم داستان آغاز می شود، فریده، کوچکترین خواهر میرسلوکی به دکان احمد ایزادپناه عتیقه فروش می رود تا عتیقه ها را به فروش برساند و دکوراسیون خانه را عوض کند. فصل پنجم دکتر شقایقی به پریچهر، زن جوان بیوه در غیاب همسرش ابراز علاقه می کند و پریچهر تصمیم می گیرد خانه آنها را ترک کند. فصل ششم فریده و احمد ایزدپناه در خانه میرسلوکی ها دیداری دارند. فصل هفتم دوستان احمد که همگی متأهل هستند به احمد پیشنهاد می کنند که با فریده ازدواج کند. فصل هشتم دکتر شقایقی خبر سکته رئیس دانشگاه را خود به خانه می آورد. فصل نهم فریده خاطره دیرین و عشق واهی خود را به خسرو شقایقی به یاد می آورد. فصل دهم در گورستان می گذرد. به طور غیرمنتظره ای فریده احمد را بر سر گور پدرش می بیند و با هم حرف می زنند. به نظر می رسد که نقاط مشترک زیادی دارند. تدفین مردگان به زندگان کمک می کند تا به فکر ادامه دادن به زندگی بیافتند. فصل یازدهم شقایقی از مراسم خاکسپاری به خانه بازگشته که کارت عروسی را دریافت می کنند. لیلی در تنهایی خود در آشپزخانه با بازی ورق و همدمی شبپره ای سرگرم است. فصل دوازدهم عروسی فریده و احمد است. آنها با هم به خانه برمی گردند و پدر برایشان آرزوی سلامت و خیر می کند. تازه می فهمیم منظور از «سوچ» در این داستان چیست.

فریده پیش پای پدر زانو زد. احمد از او تقلید کرد. پیرمرد دستهای پر رگ و پی را چون بال پرنده تکان داد. فریده گونه را بر پتوی زبر فشرد و زانوی پدر را بوسید: «برای من و همسرم دعا کنید!» پیرمرد سر را بالا گرفت، خیره شد به حباب چراغ، دست بلند کرد و نور سفید را نشان داد، لبهایش جنبید، با صدایی لرزان گفت: «سوچ!» فریده گریه کنان از جا برخاست و چهره را با دستها پوشاند، دوان از اتاق بیرون رفت. در سرسرا به احمد گفت: «در حق ما دعا کرد.» (صفحه 243-244)
داستان با یک عروسی تمام می شود. احمد پیش از خواب تکه های طاوس شکسته را در هنگام تخریب دیوار قدیمی به یاد می آورد و فریده در لباسی دیگر خودکار خسرو شقایقی را که سالها به یادگار عشق نگه داشته اسات از پنجره بیرون می اندازد. چیزی خیالی که نطفه اش در گذشته در میان رویاها شکل گرفته بود تمام شده و پرونده اش بسته می شود و زندگانی نوینی بر اساس واقعگرایی و منافع مادی و مصلحت قرار است آغاز شود.

  • ساختار - از لحاظ ساختاری، داستانهای غزاله، شکلی محکم و منظم و بسیار حرفه ای دارد. داستان بدون زائده و اضافات و اظهار فضل و یا بدون مصاحبه‌های پنهانی در لا به لای متن با شخص نویسنده نوشته شده است و هدف نوشتن داستان بوده است و از داستان به عنوان ابزاری برای چه و چه استفاده نشده است، در نتیجه داستانها خوش ساخت، بدون زائده و با ایجاز کامل نوشته شده است.

  • فرم داستان: داستان‌ها به شیوه رمان های کلاسیک سیر خطی دارد، و نویسنده که معمولاً دانایی کل است و پس از معرفی شخصیت هایش و زمینه چینی برای طرح توطئه، و وقوع آن، به سوی گره گشایی و پایانی غالباً خوش روانه می شود. داستانها فصل بندی شده اند و به شیوه رمان های کلاسیک فرانسوی و روسی از آثار و اشعار و نقل قول نویسندگان پیشین سرشار می شوند. نقل قول از شاعران معاصر (سایه – شاملو – فروغ و پروین و..) تا اشعار کهن رودکی و فرودوسی و سعدی و حافظ و انوری و حتا ترانه های روز یا لاله زاری و همچنین اشاره به رمان های محبوب خارجی (صفحات 96-97) و یا نقل قولی از بوف کور صادق هدایت و یادی از ادبیات کودکان و «ماهی سیاه کوچولو» صمد بهرنگی و یا «جوجه اردک زشت» هانس کریستین آندرسن و یا فیلم های دوران برای فضاسازی از شیوه های غزاله علیزاده است.

غزاله علیزاده مانند اکثر نویسندگان درجه یک جهان، در عین نوشتن وقایع سیاسی و تصویر کردن افراد سیاسی، همیشه نویسنده ای حرفه ای باقی می ماند و هنگام داستان نویسی فقط از ادبیات متأثر می شود و فقط به ادبیات متعهد می ماند. آثار غزاله علیزاده به دلیل تأثیرات بینامتنی از ادبیات جهان، به یک پژوهش اساسی و متدولوژیک تطبیقی، بر اساس نظریات میخاییل باختین نیازمند است.
داستانهای "چهارراه" عطر و بویی از آنتوان چخوف و ایوان تورگنیف و گوستاو فلوبر دارند. نویسنده در شخصیت سازی و دادن لایه های پنهان به شخصیت هایش بسیار تواناست و همین باعث می شود که شخصیت ها بسیار ملموس باشند و پذیرفتنی. شخصیت های علیزاده در جوانی عاشق پیشه و رویایی اند و در میان سالی به خردی دست می یابند که مصلحت اندیش شوند و به منافع مادی خود بیندیشند و دست از خیالپردازی بردارند.
غزاله علیزاده نشاندهنده نسلی است ملی گرا یا سوسیالیست با همه فراز و فرودهایش در خلال سالیان، آرمان هایی برای ساختن یک زندگی بهتر برای همه داشت که نشد و چشم به راه ماند و سرانجام نومید شد و دست از خیالپردازی برداشت چون رویاهایش سرکوب شده بودند و مجال تحقق یافتن ندیدند. منوچهر در داستان اول محکوم به اعدام می شود. در داستان دوم آقای شهباز تبدیل به یک اقتصاددان می شود و دخترها سرخورده از عشق باقی می مانند. در داستان سوم آقای حیدری چشم امیدش به کشور همسایه و رادیو شوروی است. برای حیدری یک روز با نسترن گذراندن و او را مهمان کردن و دسته گلی به او تقدیم کردن غنیمتی است. او هنوز چشم به راه می ماند. در داستان آخر فریده و احمد و لیلی و خسرو گرچه به رویاهای خود نرسیده اند اما دست آخر با همینی که هست می سازند و ادامه می دهند. فریده با دسته ورق و شبپره در تنهایی آشپزخانه؛ خسرو شوهرش با دله گی و تأهل، فریده و احمد با ازدواجی در دوران بازنشستگی. طاووس خیال نقش بسته بر دیوار جوانی، همان پرنده دست نیافتنی خیال، اکنون فرو ریخته است و دوران دیگری آغاز شده است اما آرزوی خیر پدر پیر آلزایمری، بدرقه راه همه، پس: «سوچ!»
اشارات تاریخی به مجلات دوران و اشعار و وقایع و یا هنرمندان محبوب دوران، نیز از تخصص های غزاله علیزاده است و نشان می دهد که او پیش از نوشتن، به جمع آوری اطلاعات لازم برای خلق فضا می پردازد.
تصویر پردازی غزاله علیزاده بسیار زیباست، او به جنبه های زیباشناسی اثر اهمیت می دهد و گاه تصویر پردازی او به تابلو شبیه است.

جزیره بوی زندگی داشت: بربر خانه‌ها رخت های گسترده بر شاخه‌های خشک موج می خورد، بر چمن خواب و بیدار بچه‌ها می دویدند، زنهای چهارشانه خوش آب و رنگ کنار درها با هم گفتگو می کردند، از اجاق های دور و نزدیک، دودی آبی رنگ می‌رفت رو به آسمان. کنار تخته سنگی، سگی لاغر و گوش بریده لمیده بود و با چشمهای میشی مغرور آن‌ها را نگاه می کرد. (صفحه 173) آیا این یک تابلوی امپرسیونیستی نیست؟

(به یاد بیاورید تصاویر و تابلوهای مختلف از طبیعت و دریا و جزیره و آلاچیق را در داستان «جزیره») او با دقت تمام از همه عوامل استفاده می کند تا تصویری دقیق و فراموش نشدنی از یک واقعه و از یک داستان داشته باشیم.
زبان شخصیت ها و لهجه ها: (زبان در اینجا به معنای زبان محلی شخصیت‌ها به کار رفته است) نیز در کمال وفاداری پرداخت شده اند تا ما برشی از واقعیت را در قالبی موزون و دلپذیر در هیئت داستانی جذاب بخوانیم. غزاله به رعایت زیباشناسی تصویرهای ساخته شده و ارائه شده بسیار پایبند است و از این رو در حین خواندن داستان، گویی شعری موزون و یا تابلویی زیبا و رنگین را مشاهده می کنیم.

چهارراه: نام کتاب «چهارراه» است و این فقط برای این نیست که شامل چهار داستان مجزاست بلکه «چهارراه» در‌واقع چهارراهی است که در یک مقطع خاص تاریخی، درنیمه دوم قرن بیستم در برابر روشن‌فکر ایرانی قرار می گیرد. در داستان اول، «دادرسی»، بدون اینکه انتخابی صورت گرفته باشد، راه منوچهر گنجی به اعدام ختم می شود. در داستان دوم، «بعد از تابستان»، راه آقای شهباز به بریدن و چاق شدن و جذب سیستم شدن و ادغام شدن در مقامات دولتی و سرانجام به مقام مشاور اصلاحات ارضی استان ختم می شود. در حالی که دخترها که بازتاب رؤیاهای دست‌نیافتنی او هستند به سوی هنر و سیاست کشیده شده اند. در «جزیره»، راه سوم در تداوم و ماندن و امیدوار بودن و ادامه دادن و آموزش دادن و فرهنگ ساختن است که حیدری دارد ادامه می‌دهد در حالی که بهزاد دچار یأس است و درگیرحسرت برای آن ماهی گریز.

اگر اجازه بفرمایید، خودم را معرفی می کنم: حیدری، معلم هنر. حیاط مدرسه را سال پیش آجرفرش کردیم، تور والیبال گذاشتیم، زنگهای تفریح بچه‌ها بازی می کنند، من یادشان داده ام، (صدا را پایین آورد) به آن‌ها علاقه دارم. رفتیم گرگان تا کتاب تماشا کنند، کتاب تازه یی که به خواندنش بیارزد درنیامده، وگرنه برای کتابخانه مدرسه می خریدم. اول تابستان یک دوره کتاب ابتاع کردیم، آقای مدیر مخالف بود. می‌گفت برای اینجور خاصه خرجیهای تو بودجه نداریم. (بر سینه استخوانی دستی کشید، گونه های او سرخ شد) من مشت روی میز کوبیدم، گفتم نسل آینده ما باید کتابخوان بار بیاید؛ کتاب بزرگترین معلم است. اعتقاد دارم هر مملکتی که پیشرفت کرده، دلیلش کتاب بوده. شما موافق نیستید؟ (صفحات 168-169) … در روزهای جشن، بچه‌ها نمایش می دهندو خودم متنها را انتخاب می کن؛ باید محتوا داشته باشد، (خون به صورتش دوید) «ماهی سیاه کوچولو» را تمرین کردیم، وقت نمایش، آقای مدیر از اجرای آن ممانعت کرد (صفحه 184)

در داستان «سوچ»، راه چهارم، احمد یزدان پناه، پس از سالها انتظار می‌برد و با کسی مانند خود، فریده که تاکنون با رویایی واهی می زیسته پیوند زناشویی می بندد، پرنده خیال متلاشی شده و اکنون باید عتیقه ها را از سر باز کرد. «چهار راه» نمادی می‌شود از چهار بعد شورش روشن‌فکر ایرانی در سالهای پس از ملی شدن نفت.
نثر - از نثر غزاله علیزاده کم گفته اند یا نگفته اند، چرا که ادبیات مردسالار ایران قطب و قبله هایی برای نثر دارد که گاه هنر پاکنویس یا پاکیزه نویسی را هم نثر می پندارد. داستان های غزاله علیزاده از نثری صیقلی و موزون و آهنگین و شاعرانه و بسیار شسته و رفته و سخاوت در به کار بردن واژه برخوردار است که در ادبیات معاصر فارسی بی نظیر است و فقط به خود مانند است.

غزاله علیزاده از معدود نویسندگان مشهدی است که تهران قرن بیستم را با همه اشکال و کوچه ها و محلات و عادات و آداب تهرانی ها و روشنفکرهایش را در داستانهایش تصویر کرده است. مکان در داستانهای علیزاده برای نشان دادن زمان و تاریخ به کار گرفته می شود. هر داستان تاریخی در شرف فراموشی است که او به یادمان می آورد. هر داستان نکته ای یا خاطره ای برای ثبت و کشف و به یادآوردن دارد. خوشبختانه رفاه مادی، تا حدودی زیادی غزاله را در حفاظ ایمنی خود پناه داده بود اما او چون «جزیره ای غریب، بین آب‌های فراموشی اسیر» (ص 187) شده بود در محیط مرداب مانند ادبی زمانه خود، همچون نیلوفری زیست و نوشت.

داستانهای غزاله مثل سفری دریایی به جزیره می ماند. او ما را با خود به همه جا می برد و با همه آشنا می کند و در این سیر و سیاحت و گردش، ما با انواع طعم ها و عطرها و زیبایی های مکان تازه و نیروبخش، آشنا می شویم و در پایان (پایان داستان «جزیره») نیز دسته گلی از واژه های آهنگین و رنگین و معطر را به یادگار همراه مان می کند که به یادبود این زیبایی حرام شده و از دست رفته، آن گلها را شاخه شاخه و تک تک به دست امواج زمان می سپاریم تا شاید در آنسوی آبها، طنین صدای زیبای خود را دریافت کند. تولدش مبارک. جایش خالی است و یادش گرامی!

Libellés : ,




<< Home

This page is powered by Blogger. Isn't yours?