نمایش روزهای خوش اثر ساموئل بکت با بازی مادلن رونو در نقش وینی و به کارگردانی روژه بلن در تئاتر ادئون پاریس، برای اولین بار در اکتبر ۱۹۶۳ اجرا شده شد.

وینی: شروع کن، وینی (مکث) روزت رو شروع کن وینی! (ص ۸۲)

در آغاز نمایش روزهای خوش، در زیر نوری خیره کننده، وینی تا کمر در دل خاک فرو رفته است. آیا این تصویر یادآور باتلاقها و گنداب روها و زاغه ها و دیوانه خانه های دابلین، شهر زادگاه بکت و نواحی جنوبی آن نیست؟ و یا شاید اشاره ایست به سیاهچال روزانه ای که در آن به سر می بریم؟ و یا ... دوزخ نیست؟

" از کجا معلوم که خودم هم آخر سر ذوب نشوم و نسوزم، البته نه اینکه الو بگیرم، همین جور خرده خرده ذغال بشوم، همه این گوشتها" (ص ۱۰۴)

شاید هم تصویر خود هنرمند به هنگام پیری باشد؟

"نه بهتر است، نه بدتر، فرقی نکرده... دردی ندارد..." (ص ۸۵)

چرا بکت آدمهایی را به ما معرفی می کند که که در خزه، گل چسبناک، شن و یا خمره ای فرو رفته اند؟ راستی منظورش چیست؟ بکت بدون هیچ توضیحی زوجی را به ما نشان می دهد که در گل نشسته اند، زنی در میان وسایلش می لولد در حالی که مردی پشت سرش نشسته است. این تصویر به کارت پستال زوجی میانسال در تعطیلات کنار دریا می ماند. تمام حرکت ها، تمام بیانات تصویری محو شده اند. به گفته ی پیتر بروک: ذهن ما به صورت خودکار مثل یک نوار مغناطیسی این تصویر را در خود ضیط می کند: " انسانی محبوس در میان حفره ای گلی"

بکت در نامه ای به تاریخ ۱۹۵۹ چنین می نویسد: "حفره ای که اکنون در آن مانده ام، چون سرود پنجم دوزخ، لال از تمام نورهاست و به خدا سوگند تهی از عشق"

زن محبوس در میان گل، فقط با خود چتری آفتابی و کیفی دستی به همراه دارد. "دارد تمام می شود... خوب دیگر... کاریش نمی شود کرد... مثل همیشه... همین است که هست... کاریش نمی شود کرد... نمی شود کاریش کرد" (ص ۸۳) وینی یک بند حرف می زند و گه گاه از سر ملال در درون کیفش به جستجو می پردازد. "مخصوصاً آن ته ها، خدا می داند چه چیزهایی آن تو هست... چه دلخوشی هایی... بله، کیفم هست." (ص ۱۰۰)

آیا این اشیاء ، نمادی از وابستگی ها و نشانه های شادی کوچک روزمره نیستند؟

مرد، ویلی، برعکس بسیار کم حرف است و مدام روزنامه می خواند. بنابر اظهارات وینی، به نظر می رشد که روزهایی خوش در جریان است. آیا وینی و ویلی، این زوج پیر، استعاره ای از سیر زندگی زناشویی نیستند؟ " هیچوقت به نظرت دوست داشتنی بوده ام یا نه؟... نمی توانی بگویی؟" (ص ۹۹) آنها به شکلی نمادین دوری زن و شوهر را از یکدیگر در عین نزدیکی جسمی شان منعکس می سازند. "{حالا} خیال داری بیایی این طرف زندگی کنی... یک چند وقتی؟" (ص ۱۲۳) در کنار دیگری زیستن، با شخص دیگری بودن و با اینهمه هر کس فرو رفته در پیلهء تنهایی خویش." همین قدر که وینی پر حرف است، ویلی ساکت می ماند، حرف زدن وینی، سکوت ویلی و تلاش مذبوهانه و نهائی او برای خزیدن، همگی حرکاتی رقت بارند. وینی و ویلی محبوس در میان حفره ها، خود را، با انبوه کلماتی که وینی بیرون می ریزد و یا ویلی در روزنامه ها می خواند از تفکر باز می دارند و ذهن خود را پرواز می دهند.

وینی، همچنان، یک بند حرف می زند.:" ... اگر می توانستم تنهایی را تحمل کنم خوب بود. با خودم حرف بزنم. هیچ کس هم نباشد بشنود... البته می دانم تو هم چندان چیزی نمی شنوی... اما روزهایی هم هست که جواب می دهی... بنابرین من همیشه می توانم بگویم، حتی وقتی مه جواب هم نمی دهی، شاید هم هیچ چیزی نمی شنوی، می توانم بگویم که بعضی از حرفهایم شنیده می شود، که هیچ وقت مدت درازی حرف نزده ام، فقط با خودم، تو بر برهوت، چون این را هیچ نمی توانم تحمل کنم... این است که می توانم ادامه بدهم، یعنی به حرف زدنم ادامه بدهم..." (ص ۹۱/۹۲)

بکت در نامه ای می نویسد: "از آنجا که برای توجیه پوچی به ذهنی قضاوت کننده نیازمندیم، دنیای من پوچ نیست... در جهانی که از داوری تهی شده است، هیچ چیز پوچ نیست." این ممکن است بدان مفهوم باشد که در جهان بی همتا، معنایی (خواه نمادین، خواه لفظی)، وجود ندارد، و این جرئیات، هر چند درخشان و گبرا باشند، باز هم جزئیات اند. وینی در کیف دستی خود چیزهایی مثل مسواک، خمیردندان، هفت تیر و آینه... دارد. آیا این اشیاء، "چیز"هایی از جزئیات بی معنای این جهان بی معنا نیستند؟ این اشیاء برای وینی تسلی بخش اند. هر شیئی از اموال وینی، جزیی درخشان و بی معنا از دنیای اویند. "همه چیز عجیب است... خیلی هم عجیب است... هیچ فرقی هم نمی کند... هر روز هم عجیب تر و عجیب تر می شود..." (ص ۱۰۹)

انسان هر قدر هم شیفته سکوت باشد ناگزیر به نوشتن و یا سخن گفتن است. سخن گفتن با صدای درونی و یا حرف زدن با صدای برونی. تنها یک "صدا"! "گاهی صداهایی می شنوم... اما نه همیشه... نعمتی است، این صداها نعمتی است، کمک می کنند تا روزم را طی کنم... به اصطلاح قدیم!... آره، روزهایی که صدا بیاد روزهای خوشی است... روزهایی که صدا می شنوم" (ص ۱۱۶) وینی از ملال می گریزد و مدام حرف می زند. آیا تنها راهی که انسان می تواند از پوچی زندگی و یا "هیچ" صحبت کند، این نیست که انسان از آن طوری حرف بزند که انگار "چیزی" هست؟ بکت، قالبی تازه، برای بیان دیدی تازه نسبت به امور جهان یافته است. او توانسته است به این "هیچ" شکلی هنری ببخشد. "ویلی، مورچه، مورچه زنده!... کجا رفتش؟... ایناهاش! ... انگار یک چیزی مثل توپ سفید توی بغلش است... فرو رفتش... عین توپ سفید کوچولو." واژه ها، مکث ها، اشیاء درون کیف وینی، بله همان اموال کوچک و حقیر و پیش پا افتاده ای که در زندگی به آنها پایبند می شویم، انسان را سرگرم می کنند تا نتوانیم تفکری هولناک از موقعیتی متداول که روزمره بدان دچاریم داشته باشیم.

در پرده دوم، زن، وینی تا گردن در خاک فرو رفته است، وینی همچون شمعی که آخرین و بلندترین شعله هایش را منور می سازد، روشن است و همچنان خوشبین، با اعتقاد به اینکه "روزی خوش" است. مثل روز و روزهای قبل. "احساس غریبی دارم، انگار یک نفر دارد به من نگاه می کند. انگار شفافم، بعدش کدرم، بعدش اصلاً نیستم، بعدش باز کدرم، بعدش باز شفافم، باز همین جور، می روم و می آیم، توی چشم یک نفر ظاهر می شوم، غایب می شوم، عجیب است؟" (ص ۱۰۸)

از هم پاشیدگی تمرکز ذهنی وین و شاید هم "لاکی" در نمایشنامه "در انتظار گودو" نشاندهندهء تباهی نظم ذهنی آنهاست. تحمل ناپذیرست، چرا که داشتن فکری تازه از فکر کردن هم بدتر است. "توی این دنیا باید یک چیزی حرکت کند، من که دیگر نمی توانم... یک نسیمی ... یک نفسی... آن اشعار جاودانی چی بودند؟ ... شاید تاریکی ابدی باشد؟ شب سیاهی بی پایان...؟" (ص ۱۲۱) اصلاً فکر کردن چیزی تلخ است که باید رهایش کنیم تا انتظار را دامه بدهیم، چرا که ناگزیزیم. ولی راستی ما در انتظار چه چیزی هستیم؟

چند وقت است که این بازی "روزهای خوش" ادامه دارد؟ هیچ نمی دانم. آیا این تصویری از سکون دوزخ نیست؟ آیا وینی چون مردابی ساکن است؟ چرا وینی در دل خاک لحظه به لحظه، بیشتر و بیشتر فرو می رود؟ بکت با خلاقیت خود به ما نشان می دهد که چگونه انسان، این جسم راکد شده وبی حرکت در دوزخ زندگی، با ذهن خود در طول زمان حرکت می کند. "روزهای خوش" به نوعی فاجعهء سترونی و زوال و سقوط و محو شدن در دل زندگی، به شکلی روزمره و بی معناست.

وینی یک بند حرف می زند. "البته من صدای فریاد می شنوم... ولی این صداها قطعاً توی کلهء خودم هستند... یعنی ممکن است ... نه، نه، کلهء من همیشه پر فریاد بوده... آن هم فریادهای خفه مغشوش... می آیند... بعدش می روند... انگار با باد می آیند و می روند... خوبی اش به همین است... بعد هم تمام می شوند..." (ص ۱۱۹) حرف زدن مداوم وینی مثل فکر کردن با صدای بلند می ماند. مثل به یاد آوردن خاطره ای کهنه از "روزهای خوش" دیرینه. " هنوز هم یک نفر دارد به من نگاه می کند... هنوز به من توجه دارد... خوبی اش به همین است... چشم به چشم من دوخته... چه بود آن شعر فراموش نشدنی؟" (ص ۱۰۳/۱۰۴) وینی همچنان وراجی می کند. از گذشته و از حال سخن می گوید تا به توسط صدای خویش، خالی عظیم حفرهء پهناور زندگی را پر سازد. این زن از چه سخن می گوید؟ از "هیچ"؟! و یا شاید دارد از "هیچ" برای خود "روزهایی خوش" می سازد؟

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

منابع: ۱/ ساموئل بکت، نوشته ویلیام یورک تیندال، ترجمهء احمد گلشیری، شرکت سهامی کتابهای جیبی، مجموعه نویسندگان امروز 3، 1351، 82 ص.

Oh les beaux jours! de Samuel Beckett, Mise en scène de Peter Brook, 19966, Théâtre Vidy - Lausanne 5.T.E., 32 p.

Oh les beaux jours - Happy days, Samuel Beckett, texte billingue édite par James Knowlson, publié par fabar and Fabar, 1985

Oh les beaux jours!, 33 Tours 3, Samuel Beckett, L'Avant - Scène bi mansuel, n 313, 15 juin 1967-4, pp. 1-20.

5/ بکت، ساموئل، روزهای خوش، ترجمه منیژه کامیاب و حسن بایرامی، 1348

6/ بکت، ساموئل، نمایشنامه های بکت (2 جلد)، ترجمه نجف دریا بندری، شرکت سهامی کتابهای جیبی با هنکاری انتشارات فرانکلین، 1354. (چه روزهای خوشی، جلد 2، صص 81-125)
* برای نقل قولها از این ترجمه استفاده شده است.

ـــــــــــــــــــــــــــــ
مطالب مرتبط: سایت ساموئل بکت/ نمایشگاه ساموئل بکت در مرکز فرهنگی ژرژ پمپیدو و ساموئل بکت کیست؟ و داستانهای بکت و شعرهای بکت و در انتظار گودو / "می بی" از مگی مرن (اجرای رقص -تئاتر بر اساس آثار بکت) / چند فیلم از اجرای نمایش های بکت / نمایشنامه چی کجا / برگردان مهستی شاهرخی و بکت و نقاشی و یک نامه منتشر نشده از بکت/ برگردان مهستی شاهرخی / دست نویس های بکت/ دفترهای کار گردانی بکت/ انعکاس" صدا" در آثار بکت/ نقش زبان در آثار ساموئل بکت /