جغرافیای ادبیات - بخش سوم/
ادبیات مرزهایش با مرزهای دنیای واقعی یکی نیست. هر داستانی بالاخره معمولاً در شهری اتفاق می افتد و یا در روستایی، مکان واقعه یا در بیابان است و یا در خیابان. مکان برای نویسنده بهانه ایست تا داستان خود را ببافد و حرف خود را بزند؛ پس شهر یا روستا فقط یک مکان است برای وقوع داستان.
دکتر غلامحسین ساعدی روستایی نبود و روستایی نویس هم نبود. در دهه سی و چهل، او و بسیاری از نویسندگان ایرانی دیگر، به روال نویسندگان مترقی غرب به پژوهش بر روی مردم مناطق مختلف کشورشان پرداختند و غلامحسین ساعدی سه پژوهش برای موسسه تحقیقات اجتماعی انجام داد. یک - "ایلخچی" 1342بر روی دهی از اهل حق و "خیاو یا مشکین شهر"1343 در استان آذربایجان، و سه - "اهل هوا" 1345 بر روی چگونگی مراسم "زار" در مناطق جنوب ایران، که مراسمی برای دفع بیماری و شر (باد جن) دارند و به روال سیاهان آفریقایی بیمار را معالجه می کنند.
ساعدی به عنوان پژشک با تخصصص روانپزشکی به این افراد نگریست و تحقیق خود را نوشت و سپس متاثر از این فضاهای عجیب و غریب، با تلفیق کابوسهای عجیب و غریب تر خویش، داستانهایش را نوشت؛ یعنی در واقع این مکان های عجیب و غریب، لوکیشن مناسی برای تصویر کردن تخیل ساعدی شدند.
در تحقیق " از ایلخچی تا بیل" نشان داده ام چگونه ساعدی ده بیل را چون مکانی برای داستانهایش انتخاب کرد و داستانهای "عزاداران بیل" و چند داستان دیگر متأثر از این فضا و افراد، را به سبک خود نوشت. ساعدی همین شیوه را در مورد "اهل هوا" ادامه داد و داستانهایی بر اساس مردم حاشیه خلیج نوشت که در مجموعه داستان "ترس و لرز" مشاهده می کنیم.
مگر وقتی گابریل گارسیا مارکز رمان صد سال تنهایی را بر اساس مردم دهکده ماکوندو نوشت کسی او را "روستایی نویس خطاب کرد؟ مگر وقتی آلبر کامو "بیگانه" را بر اساسی مکانی در الجزیره نوشت، کسی او را "الجزیره ای نویس خطاب کرد؟ مگر وقتی مارگارت دوراس "هیروشیما، عشق من" را نوشت، کسی او را "هیروشیما نویس" خطاب کرد که حالا ساعدی را روستایی نویس بدانیم؟
آیا می توان صادق هدایت را به خاطر نوشتن "سگ ولگرد" جانورنویس خطاب کرد؟ آیا می توان صادق چوبک را به خاطر نوشتن "انتری که لوطیش مرده بود" و یا "قفس" جانورنویس دانست؟ مهم نگاه نویسنده است، که همگی این نویسندگان شهری بودند و با نگاه شهری خود به فقر مردم روستا نگریستند و آرزوی بهبودی و بهروزی مردم ایران را داشتند.
ساعدی پزشکی بود که درباره روستا پژوهش کرد و نوشت و اولین نفر هم نبود، پیش از او، در نسل اول نویسندگان ایرانی در قرن بیستم، صادق هدایت به جمع آوری فلکلور مناطق مختلف و ادبیات شفاهی ایران پرداخت. به آذین در مورد زندگی رعیت ها و استبداد مالکان و سوء استفاده برده وار فئودال ها "دختر رعیت" را نوشت. صادق چوبک در "تنگسیر" به فقر مردم جنوب پرداخته بود و بزرگ علوی در "گیله مرد" قیام مردم جنگل را نشان داده بود و در این زمینه ساعدی اولین نبود بلکه راهی را می رفت که هر نویسنده ای می رود و آن انتخاب مکانی برای نوشتن تخیلات خویش در کنار تصویرگری آشوب زمانه اش است.
ساعدی در مورد روشنفکران سرخورده نیز بسیار نوشت "دو برادر" و "آرامش در حضور دیگران" نمونه هایی از این گونه داستانهای اوست. ساعدی بر اساس سرگذشت مردم واقعی، داستانهایی نوشته است که "آشغالدونی" یکی از آنهاست و داستان علی پسر فقیری است که بعدها یکی از مقامات بالای ساواک می شود. ساعدی بیش از هر چیز راجع به انسان و فقر نوشت. به هر حال، ساعدی برای نوشتن، پژوهش می کرد و بر اساس پژوهش ها و زمینه ی قبلی داستانهای خود را می نوشت.
این ها را نوشتم تا شاهدی صادق بر زمانه خود باشم و از ترویج دروغ و اشاعه اطلاعات ناموثق در روزگاری چنین تیره و تار بکاهم.
Libellés : Littérature, Sâ'edi, Théâtre
# posted by
Mahasti Shahrokhi : 11:26 AM
