Chachman Bidar چشمان بیدار

چشمان بیدار - مهستی شاهرخی

vendredi, septembre 09, 2011

مکبث: جاه طلب جانی

مکبث یکی از تراژدی های شکسپیر است که علیرغم ماجراهای خونینی که در آن اتفاق می افتد به دلیل ادغام عوامل طبیعی و غیرطبیعی در قالب داستانی پرکشش طرفداران بیشماری دارد و بسیار به روی صحنه می آید چرا که جنایتی که در مکبث نشان داده می شود بازتابی از «جنایات عالم سیاست» و نسخه اشکاری از «راز رسیدن به مقام رهبری» و «شگردهای در رأس قدرت باقی ماندن» به شیوه ای ماکیاولیک است

داستان تراژدی مکبث از زندگی شاه مکبث که در قرن یازدهم میلادی به پادشاهی اسکاتلند رسید و هفده سال پادشاهی کرد تا دولت غاصبش سرانجام 1057 در نبردی سرنگون شد، نزدیک به پنج و نیم قرن بعد 1606 توسط ویلیام شکسپیر نوشته شده است؛ شکسپیر از جنگهای اسکاتلند و نروژ و تاریخ الهام گرفته است اما مانند هر نویسنده خلاقی بنابه نیاز خود واقعیت تاریخی را پس و پیش کرده است تا حقیقت نهایی را به روایت خود و از قلم خود بیان کند

تراژدی مکبث در پنج پرده اتفاق می افتد

شروع نمایش مکبث حیرت انگیز است، مکبث و بانکو دو سردار عالیمقام در دوران پادشاهی دانکن در اسکاتلند، در هنگام بازگشت از جنگی با سپاه دشمن (نروژ) به سه ساحره برمی خورند؛ با پیش بینی شگفتی برانگیز و رمزآمیز ساحره ها، معمایی مطرح می شود آنها مکبث را شاه اینده می دانند و پسران بانکو را پادشاه بعدی می دانند اما چگونه این امر ممکن است؟ این خود معمایی است شگفت که مکبث در صدد کشف و تغییر آن به مراد خود است در نتیجه در کنار حذف فیزیکی دیگران برای رسین به پادشاهی، مکبث عزم راسخ دارد فرزند بانکو و نسل رفیق خود را ریشه کن کند و در این راه همسر جاه طلب خود را چون همدست و شریک اعمال جنایتکارانه اش همیشه به همراه دارد و هر جا لازم بداند از نیروی سحرو جادو و جنبل کمک خواهد گرفت

جادوی نویسنده همراه با جادوی ساحره ها شکل می گیرد چون ساحره ها با پیشگویی گنگ خوذ در ابتدا فرضیه ای غیرممکن را مطرح می کنند و تمام تلاش مکبث از این به بعد برای تحقق بخشیدن به این پیش بینی ساحره ها و در واقع «ممکن کردن یا عملی کردن یا تحقق بخشیدن به غیرممکن» هاست

مکبث و همسرش - شاه و همراهانش را در شبی که شاه مهمان آنهاست - با قساوت تمام و به شکلی فجیع در خانه خود می کشند؛ البته این جنایت تا ابد در خفا نمی ماند و از این پس مدام با اشاراتی وقوع خود را در خلال نمایش اعلام می کند

بی خوابی مکبث از یک سو و رفتار هذیان آلود همسرش، لیدی مکبث و حرکات دستان گناهکارش برای شستن خونهای ریخته شده در جهت افشای جنایت، گرچه ناآگاهانه است اما آنها با ناخوداگاه حود، جنایتی که در عالم خودآگاه مرتکب شده اند را به شیوه ای نمایشی لو می دهند، (نقش لیدی مکیث یکی از مشکل ترین نقش هاست که همیشه بهترین و تواناترین بازیگران زن به ایفای این نقش پرداخته اند چند نمونه از این بازیها را در انتها گداشته ام تا ببینید)

رمز و معماها به داستان و نمایش کشش می دهد، شکسپیر در این تراژدی از تکنیک معمایی که در اسطوره اودیپ وجود داشته استفاده می کند و به ناممکن ها مجال تحقق یاقتن و امکان پذیرشدن می دهد، مگرنه اینکه سرانجام کودکی که از مادرراده نشده است (نسل سوم و نطفه ای از پسر پسران معدوم رقیب و نوه رفیق پیشین) پیدا خواهد شد و مکبث را سرنگون خواهد کرد؟

ریچارد سوم و مکبث و یاگو سه چهره جاه طلب و خبیث و مخوف شکسپیر، نمادی از حکومت های شقاوت بار قرون وسطایی و جنگهای صلیبی، هر سه با بی اخلاقی بی مرز به خباثت خود برای رسیدن به قدرت ادامه می دهند اما روش آنها متفاوت است: مکبث با جنایت، یاگو با فتنه گری و دسیسه و ریچارد سوم به روشی که ترکیبی از فتنه گری و جنایت است در راه اهداف جاه طلبانه خود گام برمی دارند؛ یاگو با فتنه گری اتللو را وادار به تیشه زدن به ریشه خود و سرانجام قادر به کشتن همسر بیگناه خود می کند و او را از سر راه برمی دارد تا به قدرت برسد و مکبث که نطفه هر نوع رقیبی در آینده (کشتن نطفه فلئانس پسر بانکو یا مکداف در شکم مادر) را می کشد

در پایان نمایشنامه و پیش از اینکه پرده بیافتد لیدی مکبث دیوانه شده و با دستان گناهکار خویش این بار خود را کشته است و همان نطفه ای که در رحم مادر خواسته بودند تابودش کنند، همان «فرزند از مادر راده نشده» به حکومت غاصب مکبث جنایتکار خاتمه خواهد داد و چه پایانی آرامش بخش تر از این برای پایان یک تراژدی خونبار؟ مگر می توان پایانی بهتر از این برای خاتمه دادن به دوران سیاه و خونبار قرون وسطا را در ذهن یک نویسنده عصر روشنگری تصور کرد؟

اگر نمایشنامه مکبث شکسپیر با اجتماع و پیشگویی ساحره ها آغاز می شود پایان نمایشنامه با اجتماع بازماندگان و (مکداف و ملکولم و آسیب دیدگان دیگر این حکومت خون و خیانت) یا قربانیان این توطئه مخوف و خونبار است، دوران ساحره های قتنه گر به سر رسیده و دوران حق طلبی فرا رسیده است؛ آیا پایانی بهتر از این برای یک چنین تراژدی تاریخی سراغ داشنید؟

مکبث شکسپیر سرچشمه الهام بسیاری از هنرمندان بوده است، وردی، دو قرن بعد، 1847 اپرایی بر اساس تراژدی مکبث نوشته است، نقاشان بسیاری از بر اساس صحنه های مکبث تابلو کشیده اند، اوژن یونسکو یکی از چهره های شاخص تئاتر آبزورد در فرانسه بر اساس مکبث شکسپیر در سال 1972 مکبث به روایت خود را نوشته است که در همان سال درتئاتر آلیانس فرانسز به روی صحنه رفته است، یونسکو در بازنویسی نمایشنامه تغییرات زیادی داده است و پایان نمایشنامه مکبث اثر اوژن یونسکو بسیارعبث آلود است و نوید بخش نیست، اما مگر وقایع قرن بیستم و ظهور فاشیسم و همه گیر شدن آن به یک نهضت تمامیت خواه و اتحصاری کردن جهان با دروغ های ساحره های دستگاه عظیم تیلیغات گوبلز و کشتار و قصابی نازیها در قرن بیستم و درعصر اتم برای اوژن یونسکو امیدی هم باقی گذاشت که بتواند به خواننده منتقل کند؟

از تراژدی مکبث قیلمهای زیادی ساخته شده، از مشهورترین فیلم ها فیلم اورسن ولر 1948 است، مکبث در محدوده اروپا باقی نمانده و کارگردان نامدار ژاپنی کوروساوا بر اساس مکبث فیلم «تخت خون» که در فرانسه با نام «کاخ عنکبوت» به روی پرده آمد را ساخت، مکبث رومان پولانسکی با برداشت ویژه او هم موجود است، اجرای جک گلد 1983 و اجرای پاتریک استیوارت 2010 جالب ترین آنهاست؛ در سالهای اخیر مک کیلین با نگاهی ملموس و معاصر از تراژدی های شکسپیر چون ریچارد سوم و مکبث و اتللو آثار بسیار ارزشمندی ارائه داده است، کارگردانی هندی بر اساس داستان مکبث مافیای بمبی را در عصر کنونی نیز موضوع داستان خود قرار داده است،

***

برای شروع، مکبث به صورت ساده و کارتون را گذاشته ام، مکبث ها را آهسته آهسته گیر بیاورید و سر فرصت ببینید و در ذهن خود آنها را مقایسه کنید با این مکبث های زمانه

Macbeth animation 1/3

http://www.youtube.com/watch?v=LC9G_CZVAL8&feature=mfu_in_order&list=UL

Macbeth de et avec Orson Welles² ;